ડિફોલ્ટરોના પાપને કારણે એનએસઈએલ-એફટીઆઇએલને દંડિત કરવાનું સરકારનું પગલું સર્વોચ્ચ અદાલતે દાખલા-દલીલો સાથે ફગાવી દીધું છે

આવશ્યકતા જ નહતી, છતાં સરકારે મર્જરનો આદેશ બહાર પાડ્યો હતોઃ આખરે એફટીના પક્ષે સત્યનો વિજય થયો

એનએસઈએલ-એફટીઆઇએલનું મર્જર રદ કરતી વખતે સર્વોચ્ચ અદાલતે તેના 133 પાનાંના આદેશમાં સંખ્યાબંધ મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી છે. એફટીના વકીલોએ કરેલી ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ દલીલોને તેણે માન્ય રાખી છે. તેમાંની એક આ રહીઃ કેન્દ્ર સરકારે આવો આદેશ જરૂરી છે કે કેમ એના વિશે પોતાનું મગજ વાપર્યું નથી. બીજું, કોઈ એક એક્સચેન્જના સભ્યોની કથિત લાયેબિલિટીઝ વિશે ખટલો ચાલી રહ્યો હોય ત્યારે કેન્દ્ર સરકારે જનહિતમાં આ બન્ને કંપનીઓનું મર્જર કરવાની જરૂર હોવાનું ભાગ્યે જ કહી શકાય. ખરેખર તો જનહિત સામાન્ય જનતાનું હોય અને તેમાં દેખીતી રીતે એફટીઆઇએલના 63,000 શેરધારકો પણ આવી જાય.

મર્જરના આદેશના પહેલા પાના પર મર્જરના ઉદ્દેશ્યો લખવામાં આવ્યા હતા. તેમાં કહેવાયું હતું કે બન્ને કંપનીઓની અસેટ્સ, મૂડી અને અનામત ભેગી કરવાથી તેનો ઉપયોગ કરી શકાશે, કામકાજ ઓછા ખર્ચે થઈ શકશે, વહીવટ વધુ કાર્યક્ષમ બનશે, સ્ટેકહોલ્ડરો અને ક્રેડિટરોના અધિકારો તથા લાયેબિલિટીઝનું લાભદાયક રીતે સેટલમેન્ટ કરી શકાશે, બિઝનેસનું કન્સોલિડેશન કરી શકાશે તથા સમન્વય અને નીતિનું કામકાજ શક્ય બનશે. અદાલતે આ કારણો સંપૂર્ણપણે સંદિગ્ધ (અસ્પષ્ટ) હોવાનું સ્વીકાર્યું છે.

અદાલતે એ પણ સ્વીકાર્યું છે કે ડિફોલ્ટરો પાસેથી નાણાં પાછાં મેળવવાની કાનૂની કાર્યવાહી ચાલી રહી છે એવા સમયે મર્જર કરવાનું પગલું સંપૂર્ણપણે એકપક્ષી છે અને તેનાથી એફટીઆઇએલના શેરધારકો અને ક્રેડિટરોના અધિકારો પર તરાપ મરાય છે. વળી, આ શેરધારકો અને ક્રેડિટરોએ મર્જરની સામે ભારે બહુમતીથી મતદાન કર્યું છે. ખરેખર તો મર્જરનો આદેશ ‘શ્યામ’ એટલે કે 24 કથિત ડિફોલ્ટરોના દોષને બદલે ‘રામ’ એટલે કે એનએસઈએલ-એફટીઆઇએલને દંડિત કરવા માટે કંપની કાયદાની કલમ 396નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. એ પણ એવા સંજોગોમાં કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે એફટીઆઇએલ કે એનએસઈએલે નાગરી કે ફોજદારી ખોટું કામ કર્યાનું ક્યાંય જોવામાં આવ્યું નથી તથા તેમણે કોઈ ડિફોલ્ટ કર્યો નથી.

સરકારે જનહિતનું નામ આપીને મર્જરનો આદેશ બહાર પાડ્યો, પરંતુ તેની સામે એવી દલીલ થઈ હતી કે બન્ને કંપનીઓના સ્રોતો ભેગા કરીને ઉત્પાદન વધતું હોય અને રોજગારનું સર્જન થતું હોય અને એ રીતે સમુદાયને લાભ થતો હોય તેને જનહિત કહેવાય. જે કાર્યવાહીથી ઉદ્યોગનો વેગ અટકતો હોય તો તેને જનહિત કહી શકાય નહીં. આ રીતે સરકારની દલીલ સાવ પડી ભાંગી હતી, કારણ કે સર્વોચ્ચ અદાલતે દાખલા-દલીલો સાથે કહ્યું હતું કે આ કેસમાં ક્યાંય જનહિત દેખાતું નથી.

ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશને જેને તાકીદની સ્થિતિ ગણાવી હતી એ સ્થિતિ મર્જરનો આખરી આદેશ બહાર પડાયો ત્યાર સુધી રહી ન હતી. આમ, ફરજિયાત મર્જરનું પગલું ભરવાની તાકીદની સ્થિતિનું અસ્તિત્વ જ રહ્યું ન હતું. આમ, કલમ 396નો ઉપયોગ કરવા પાછળનું કારણ જ સાવ દૂર થઈ ગયું છે. તેનું કારણ એ છે કે ડિફોલ્ટરો વિરુદ્ધ 3,365 કરોડ રૂપિયાની ડિક્રી/આદેશ મેળવવામાં આવ્યા છે અને વડી અદાલતે નીમેલી સમિતિએ 835.88 કરોડ રૂપિયાની જવાબદારી નિશ્ચિત કરી લીધી છે. આ બધું એફટીઆઇએલના સ્રોતોનો ઉપયોગ કર્યા વગર થયું છે. આથી જેને આવશ્યક બાબત ગણાવાઈ હતી એનો મહદ્ અંશે 2016માં મર્જરનો આદેશ બહાર પડાય તેની પહેલાં અંત આવી ગયો હતો. આ રીતે કેન્દ્ર સરકારે કલમ 396નો ઉપયોગ કરતી વખતે ‘આવશ્યકતા’ના પાસા બાબતે વગર વિચાર્યે પગલું ભર્યું છે.

————

FTIL વિરુદ્ધના ષડ્યંત્રના ભાગરૂપે 2004 અને 2007માં કઈ ઘટનાઓ બની હતી?

આંત્રપ્રેન્યોર જિજ્ઞેશ શાહે ટૂંકા સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ પ્રથમ સન્નારી હિલેરી ક્લિન્ટ સાથે જિજ્ઞેશ શાહ (સૌજન્યઃ ઝીબિઝ ડોટ કોમ)

(ગત કડીમાં આપણે જોયું કે આંત્રપ્રેન્યોર જિજ્ઞેશ શાહનાં વેપાર સાહસો જ્યારે સ્થાપિત હિતોની સામે સ્પર્ધા ઊભી કરવા લાગ્યાં ત્યારે તેમને કૉર્પોરેટ્સ, મોટા બ્રોકરો અને વગદાર અમલદારોએ શક્તિશાળી રાજકારણીઓની મદદથી ષડ્યંત્ર રચીને FTILને નુકસાન પહોંચાડવાનું શરૂ કર્યું. હવે આગળ….)

FTIL વિરુદ્ધના ષડ્યંત્રની શરૂઆત MCX પર 2007માં આવક વેરા ખાતાના દરોડા દ્વારા થઈ. તેમાં કંઈ મળ્યું નહીં ત્યારે FTILને સ્ટૉક એક્સચેન્જના બિઝનેસમાં આવતાં અટકાવવા માટેના પ્રયાસ શરૂ થયા.

કરવેરા ખાતાના દરોડા બાદ સેબીએ સ્ટૉક એક્સચેન્જનાં બધાં સેગમેન્ટમાં કામ કરવા માટે FTIL પર અવ્યવહારુ શરતો લાદવાનું શરૂ કર્યું. છેવટે કંપનીએ પોતાના એક્સચેન્જ – MCX-SXમાં ઈક્વિટી સેગમેન્ટ શરૂ કરવા માટે સર્વોચ્ચ અદાલત સુધી લડવું પડ્યું અને અદાલતે લાઇસન્સ આપવાનું કહ્યું ત્યારે 9 ફેબ્રુઆરી, 2013ના રોજ ઈક્વિટી ટ્રેડિંગ માટેનું લાઇસન્સ મળ્યું. જો કે, ત્યાર સુધીમાં ઘણો વિલંબ થઈ જવાને લીધે એક્સચેન્જે કામકાજ વધારવાની મોટી તક ઝડપવામાં નુકસાન સહન કરવું પડ્યું. નિયમનકારી અવરોધોને લીધે FTIL ગ્રુપની અન્ય કંપનીઓને પણ નુકસાન થયું. બહેરિનમાં શરૂ કરાયેલા એક્સચેન્જમાં વોલ્યુમ ઘટવા લાગ્યું.

નોંધનીય છે કે 2013ની સાલમાં જ FTILની પેટા કંપની NSELમાં પૅમેન્ટ કટોકટી સર્જાઈ. તેની પહેલાં ષડ્યંત્ર કઈ રીતે અમલમાં મુકાયું તેની વાતો આઇઆઇએમ ઇન્દોરની જર્નલમાં ગણપતિ શર્માએ કરી છે.

2004: FTILનું એમસીએક્સ એનએસઈના નૅશનલ કોમોડિટી ઍન્ડ ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જની આગળ જવા લાગ્યું ત્યારે તેનો વિકાસ જોઈને ભડકેલાં સ્થાપિત હિતોએ નક્કી કર્યું કે કોમોડિટી ડેરિવેટિવ્ઝ સેગમેન્ટને ઈક્વિટી માર્કેટની નિયમનકાર સંસ્થા સેબી હેઠળ લાવવું, જેથી એમસીએક્સનો વિકાસ અટકાવી શકાય. સરકારે કોમોડિટી ફ્યુચર્સ ટ્રેડિંગને સેબી હેઠળ લાવવાની જે હિલચાલ કરી એનાથી નાણાં મંત્રાલયને આ સેગમેન્ટ પર સીધું નિયંત્રણ રાખવાની સત્તા મળી જાય. જર્નલમાં કહેવાયું છે કે કોમોડિટીઝ અને ઈક્વિટીઝ બન્ને અલગ અલગ માર્કેટ સેગમેન્ટ હોવાથી તેમના નિયમનની આવશ્યકતાઓ પણ અલગ અલગ હોય છે. દા.ત. વીમા ક્ષેત્ર માટે IRDAI છે તથા તમામ ઍસેટ મૅનેજમેન્ટ કંપનીઓ સેબી હેઠળ આવે છે. અમેરિકામાં પણ કોમોડિટી અને ઈક્વિટી માર્કેટ માટે બે અલગ અલગ નિયમનકારી સંસ્થાઓ છે, જેમનાં નામ છે – સિક્યૉરિટીઝ ઍન્ડ એક્સચેન્જ કમિશન તથા કોમોડિટી ફ્યુચર્સ ટ્રેડિંગ કમિશન.

2004 પછી ક્રમવાર આવતી ઘટના હોવાને લીધે આપણે 2007માં એમસીએક્સ પર પડાયેલી આવક વેરાની ધાડની વાત પર પાછા આવીએ. જો કે, એ જ વર્ષમાં બનેલી બીજી ઘટના ષડ્યંત્રની શંકાને વધુ દૃઢ બનાવે છે. એ વખતના નાણાં મંત્રાલયના આર્થિક બાબતોના ખાતાના સંયુક્ત સચિવે વાંધાજનક નોટ બનાવી. તેમાં તેમણે લખ્યું કે એમસીએક્સની સાથેની સ્પર્ધામાં પાછળ રહેલા એનએસઈના એક્સચેન્જનો માર્કેટ શેર વધે એ માટે પ્રયાસ કરવાની જરૂર છે. તેમણે એવું સૂચન કર્યું કે એનસીડેક્સમાં એલઆઇસી અને નાબાર્ડ જે હિસ્સો ધરાવે છે એ એનએસઈને વેચી દેવો, જેથી એનએસઈ એફટીઆઇએલના એમસીએક્સની સાથે સ્પર્ધા કરી શકે. ખાનગી કંપનીઓની શેરહોલ્ડિંગ પેટર્નમાં ફેરફાર કરવામાં એક સરકારી અધિકારી આટલો બધો રસ લે અને પોતાને કોમોડિટી ક્ષેત્ર સાથે કોઈ નિસ્બત નહીં હોવા છતાં પત્ર લખીને તત્કાલીન નાણાપ્રધાનને સૂચન કરે એના પરથી શું ફલિત થાય છે? આ સંયુક્ત સચિવ હતા કે. પી. કૃષ્ણન અને તેમણે જે નોટ લખી હતી તેની તારીખ હતી 19 ડિસેમ્બર, 2007.

ત્યાર પછી 2008માં જે બન્યું તેની વાત આગામી કડીમાં….

(કટ્ટર સ્પર્ધાના યુગમાં નવોદિત આંત્રપ્રેન્યોરને સાચી પ્રેરણા, વાસ્તવિકતાની જાણકારી, અન્યાય સામે લડવાની હિંમત મળે એ ઉદ્દેશ્યથી આ વિષયમાં આપણે ઊંડા ઊતરી રહ્યા છીએ).

—————–