શું સમગ્ર દેશનું નાણાકીય તંત્ર અને અમલદારો આ વ્યક્તિના તાબા હેઠળ છે?

તસવીર સૌજન્યઃ http://www.deccanherald.com

છેલ્લા થોડા સમયથી આપણે આ બ્લોગમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના જે મુદ્દાઓ છેડ્યા છે તેમાં એક વ્યક્તિનું નામ હંમેશાં કેન્દ્રમાં આવી જાય છે. હાલ તેઓ કેન્દ્ર સરકારમાં નથી, પરંતુ સમગ્ર નાણાકીય તંત્રમાં તેમની આણ પ્રવર્તતી હોય એવું ચિત્ર ઊપસી રહ્યું છે. સાથે જ અમલદારશાહીની વાત આવે તેમાં પણ તેઓ કોઈક રીતે કેન્દ્રમાં આવી જાય છે. આના પરથી એવો સવાલ ઉઠી શકે કે શું સમગ્ર દેશનું નાણાકીય તંત્ર અને અમલદારો આ વ્યક્તિના તાબા હેઠળ છે?

તસવીર સૌજન્યઃ http://www.firstpost.com

આ માણસને એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ દ્વારા ધરપકડ સામે 26 વખત અદાલતે રક્ષણ આપ્યું છે અને આ દેશના નાણાકીય ક્ષેત્રનું સૌથી મોટું કૌભાંડ ગણી શકાય એવા એનએસઈ કૉ-લૉકેશન કેસની સાથે તેમના છેડા કેવી રીતે અડે છે એ આપણે અગાઉ જોઈ ગયા છીએ. હાલમાં ફર્સ્ટપોસ્ટ વેબસાઇટ પરનો એક અહેવાલ https://www.firstpost.com/india/cvc-seeks-sanction-to-prosecute-ex-niti-aayog-ceo-former-msme-secretary-serving-ias-officer-in-inx-media-case-6851181.html) ફરી એક વખત લોકોને વિચારતાં કરી મૂકે એવો છે.

જી હા, અત્યાર સુધી જેમણે આ બ્લોગ સતત વાંચ્યો છે તેમને ખબર પડી ગઈ હશે કે અહીં વાત થઈ રહી છે ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમની. ઉક્ત અહેવાલ મુજબ કેન્દ્રીય દક્ષતા પંચે (સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશન – સીવીસી) નાણાં મંત્રાલય હેઠળના આર્થિક બાબતોના ડિપાર્ટમેન્ટને એવા ત્રણ સનદી અધિકારીઓ વિરુદ્ધ કાનૂની કાર્યવાહી કરવા માટે મંજૂરી આપવાનું કહ્યું છે, જેઓ આઇએનએક્સ મીડિયાના ભ્રષ્ટાચારમાં સંડોવાયેલા હોવાનું મનાય છે.

નોંધવું ઘટે કે આ જ કેસમાં પી. ચિદમ્બરમ અને તેમના પુત્ર કાર્તિને દિલ્હીની અદાલતે 26 વખત એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ દ્વારા ધરપકડ થવા સામે રક્ષણ આપ્યું છે. સીવીસીએ નીતિ આયોગના ભૂતપૂર્વ ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર સિંધુશ્રી ખુલ્લર, સ્મૉલ ઍન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝીસ મંત્રાલયના ભૂતપૂર્વ સચિવ અનુપ કે. પૂજારી તથા હિમાચલ પ્રદેશના હાલના વડા સચિવ પ્રબોધ સક્સેનાની સામે કામ ચલાવવા મંજૂરી માગી છે. તેણે વિનંતીપત્ર 13મી મેએ મોકલ્યો હતો. ખુલ્લર અને પૂજારી બન્ને નિવૃત્ત થઈ ગયા છે, જ્યારે સક્સેના હજી સરકારીતંત્રમાં છે.

રેકર્ડ પરથી જાણવા મળે છે કે ખુલ્લર 11 એપ્રિલ, 2004થી 11 સપ્ટેમ્બર 2008 સુધી આર્થિક બાબતોના ખાતામાં અતિરિક્ત સચિવ હતા, પૂજારી 29 સપ્ટેમ્બર 2006થી 30 સપ્ટેમ્બર 2010 સુધી સંયુક્ત સચિવ હતા અને સક્સેના 2 એપ્રિલ, 2008થી 13 જુલાઈ, 2010 સુધી ડિપાર્ટમેન્ટના ડિરેક્ટરના હોદ્દા પર હતા.

ફર્સ્ટપોસ્ટ કહે છે કે સીવીસીએ જે સમયગાળામાં આઇએનએક્સ મીડિયાનો ભ્રષ્ટાચાર થયો એ ગાળામાં આર્થિક બાબતોના ખાતામાં અંડર સેક્રેટરી તરીકે કામ કરી ગયેલા રવીન્દ્ર પ્રસાદની સામે પણ કાનૂની કાર્યવાહી કરવા માટે મંજૂરી માગી છે.

ઉક્ત વેબસાઇટ પરના અહેવાલ મુજબ ઉપરોક્ત ચાર અધિકારીઓએ આઇએનએક્સ મીડિયાને ફોરેન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રમોશન બોર્ડ (એફઆઇપીબી) દ્વારા અપાયેલી મંજૂરીમાં જે ભૂમિકા ભજવી હતી તે બાબતે સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઑફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (સીબીઆઇ) તપાસ કરી રહી છે.

એફઆઇપીબી આર્થિક બાબતોના ખાતા હેઠળ કામ કરે છે. તેણે 18 મે, 2007ના રોજ મળેલી તેની બોર્ડ ઑફ ડિરેક્ટર્સની મીટિંગમાં આઇએનએક્સ મીડિયા પ્રા. લિ.ની દરખાસ્ત વિશે વિચારણા કરી હતી. આ કંપનીમાં 4.6 કરોડ રૂપિયાના રોકાણ માટેની દરખાસ્ત હતી અને તેના માટે મંજૂરી અપાઈ હતી, પરંતુ મંજૂરીનું ઉલ્લંઘન કરીને આઇએનએક્સ ન્યૂઝ પ્રા. લિ.માં 26 ટકાનું રોકાણ લવાયું હતું. ખરી રીતે તેના માટે નવેસરથી મંજૂરી લેવાની જરૂર હતી, પરંતુ એમ કરાયું નહીં.

આવક વેરા ખાતાએ આ બાબતે ફેબ્રુઆરી 2008માં એફઆઇપીબી પાસે ખુલાસો માગ્યો અને આઇએનએક્સ મીડિયાને નોટિસ મોકલી. સીબીઆઇનો આરોપ છે કે આઇએનએક્સ મીડિયાએ પોતાના બચાવ માટે કાર્તિ ચિદમ્બરમની મદદ માગી હતી. એ આખા પ્રકરણમાં પી. ચિદમ્બરમે નાણાપ્રધાન તરીકે સાથ આપ્યો હતો. સીબીઆઇના કેસ મુજબ એફઆઇપીબીના અમલદારો પાસે લાગવગનો લાભ અપાવવા બદલ કાર્તિ ચિદમ્બરમને કટકી પણ આપવામાં આવી હતી. નોંધનીય છે કે સીબીઆઇએ ભલે પી. ચિદમ્બરમનું નામ એફઆઇઆરમાં લખ્યું ન હોય, સરકારે તેમની સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરવા માટે મંજૂરી આપી દીધી છે.

આર્થિક બાબતોના ખાતાના સનદી અધિકારીઓ આ રીતે ખુલ્લેઆમ ભ્રષ્ટાચારમાં સંડોવાયેલા હોવાનું ઉક્ત અહેવાલ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે. આ જ ખાતાના અધિકારી કે. પી. કૃષ્ણને વેપાર સાહસિક જિજ્ઞેશ શાહના એફટીઆઇએલ ગ્રુપને ખતમ કરી દેવામાં પોતાનાથી થાય એટલા પ્રયત્ન કર્યા હોવાનું ધ ટાર્ગેટ પુસ્તકમાં લખાયેલું છે. તેમની સાથે સંકળાયેલા રમેશ અભિષેક વિશે હાલમાં જ આપણે વાત કરી ગયા છીએ. કૃષ્ણન, અભિષેક અને પી. ચિદમ્બરમની સામે જિજ્ઞેશ શાહ સ્થાપિત કંપની 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસે 10,000 કરોડ રૂપિયાની નુકસાનીનો દાવો માંડેલો છે. શાહે તેમને એનએસઈએલ પ્રકરણ સંબંધે જાહેર ચર્ચા કરવા માટેનો પડકાર પણ ફેંક્યો છે, પરંતુ બે વખત જાહેરમાં કરાયેલા અને અખબારોમાં પ્રગટ થયેલા આહ્વાનનો ત્રણેમાંથી કોઈએ જવાબ આપ્યો નથી.

આ બધું ઓછું હોય એમ, ફર્સ્ટપોસ્ટમાં આવેલા ઉક્ત અહેવાલ જેવી બીજી અનેક કડીઓ પી. ચિદમ્બરમ સામે આંગળી ચિંધે છે અને છતાં તેમને ધરપકડ સામે રક્ષણ મળ્યે રાખે છે.

ભ્રષ્ટાચારની સામે ઝીરો ટોલરન્સ ધરાવતી નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર સતત બીજી વાર ચૂંટાઈ આવી હોવા છતાં ચિદમ્બરમ પિતા-પુત્રનો વાળ વાંકો થયો નથી. આથી ફરીફરીને સવાલ એ જ ઊભો થાય છે કે શું સમગ્ર દેશનું નાણાકીય તંત્ર અને અમલદારો આ વ્યક્તિના તાબા હેઠળ છે?

————————————-

એક નિયમનકાર તરીકે શું સેબી બિનઅસરદાર સાબિત થઈ છે?

બીજાને દંડ કરનાર સેબીને જ જ્યારે દંડ થયો…!

ભારતમાં અનેક ક્ષેત્રોમાં નિયમનકારોની સ્થાપના થઈ છે. તેમનું મુખ્ય કામ સંબંધિત ક્ષેત્રમાં ક્યાંય અનિયમિતતા કે ગરબડ-ગોટાળા ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું અને ક્ષેત્રના વિકાસ માટે કામ કરવું. આવી જ એક નિયમનકાર સંસ્થા છે સેબી. સિક્યૉરિટીઝ માર્કેટની આ નિયમનકાર સંસ્થાની હાલત હાલ સાપે છછૂંદર ગળ્યા જેવી થઈ છે.

સેબીએ વગરવિચાર્યે જેને દંડિત કરી એ વ્યક્તિને જ સેબીએ નુકસાની પેટે પૈસા ચૂકવવા પડે એવી સ્થિતિ હાલમાં સર્જાઈ હતી. સેટે સેબીનું ખાતું ‘લાસરિયું’ હોવાનું કહેવું પડ્યું હતું. એટલું જ નહીં, સેબીને તેણે દંડિત પણ કરી.

સેબીએ ભરેલા બેદરકારીભર્યા પગલાની વિગત એવી છે કે સેબીએ એક વ્યક્તિને દંડિત કરી, પણ સેટમાં થયેલી દલીલોમાં સેબીની કાર્યવાહી અનુચિત સાબિત થઈ અને તેથી સેટે તેને 50,000 રૂપિયાનો દંડ કર્યો.

લાઇવમિન્ટના અહેવાલ અનુસાર સેબીના હોલટાઇમ મેમ્બર માધવી પુરી બૂચે સુપ્રીમ ટેક્સ માર્ટ લિમિટેડ નામની કંપનીની વિરુદ્ધ નવેમ્બર 2017માં વચગાળાનો આદેશ બહાર પાડ્યો હતો. આદેશ મુજબ કંપનીના ડિરેક્ટરો તપાસ પૂરી થાય ત્યાં સુધી કૅપિટલ માર્કેટમાં કામકાજ કરવા ગેરલાયક ઠેરવાયા હતા. એ કેસમાં આખરી આદેશ માર્ચ 2019માં આવ્યો, જેમાં ગેરમાર્ગે કરેલી 18 કરોડની કમાણી રોકાણકારોને પાછી આપી દેવી એવો હુકમ સેબીએ કંપનીને તથા તેના ડિરેક્ટરોને કર્યો હતો.

સેબીનો આદેશ સંજય ગુપ્તા નામની વ્યક્તિને પણ લાગુ પડ્યો હતો, પરંતુ હકીકત એવી નીકળી કે જે ગુનાસર કંપનીને સજા કરાઈ હતી એ ગુનામાં સંજય ગુપ્તા સહભાગી ન હતા, કારણ કે તેની પહેલાં જ તેમણે કંપનીના ડિરેક્ટરપદેથી રાજીનામું આપી દીધું હતું.

ગુપ્તાએ કરેલી અરજી સંબંધે સેટે કહ્યું હતું કે સેબીએ બેદરકારીપૂર્વક અને પુરાવા ધ્યાનમાં લીધા વગર આદેશ આપ્યો હતો. વળી, વચગાળાના અને આખરી આદેશની વચ્ચે પણ વિનાકારણ લાંબો સમયગાળો હતો. આથી ગુપ્તા સેબી પાસેથી નુકસાની માગી શકે છે.

સેટે વચગાળાના આદેશ બહાર પાડવાની પ્રથા બાબતે પણ ટિપ્પણી કરી હતી. તેણે કહ્યું હતું કે સેબીને ભલે આવા આદેશ બહાર પાડવાની સત્તા હોય, તેનો અર્થ એવો નથી થતો કે દરેક કેસમાં તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

સેટે સેબીને સખત ઠપકો આપતાં કહ્યું હતું કે વચગાળાના આદેશને કારણે કોઈ વ્યક્તિ કે હસ્તીને પોતાનો વેપાર/ધંધો કરવા દેવાય નહીં અને તેનાં એવાં ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે, જેની ખોટ પૈસાથી પૂરી શકાતી નથી.

ઉક્ત કેસમાં સેબીનો આખરી આદેશ પણ સમજ્યા વગર અને સંબંધિત દસ્તાવેજો વિશે વિચાર કર્યા વગર જારી કરાયો હતો. હવે સેબી જ્યારે પણ વચગાળાનો આદેશ બહાર પાડે ત્યારે કેસનો નિકાલ શક્ય તેટલો વહેલો લાવી દેવો જોઈએ.

નિયમનકારનું પગલું સમજ્યા-વિચાર્યા વગરનું હતું એવું કહેવું પડે એ જ બાબત ગંભીર ગણાવી જોઈએ, પરંતુ સેબીએ અનેક કિસ્સાઓમાં કાચું કાપ્યું હોય એવું જોવા મળ્યું છે.

સેબીના જે આદેશોને પછીથી રદ કરવામાં આવ્યા કે જેમાં રાહત આપવામાં આવી તેમાં કૉ-લૉકેશન કેસ મુખ્ય છે. 50,000થી 60,000 કરોડ રૂપિયાનું નાણાકીય ક્ષેત્રનું આવડું મોટું કૌભાંડ હોવા છતાં સેબીએ એવાં કમજોર પગલાં લીધાં કે સેટે તેમાં બધા આરોપીઓને વચગાળાની રાહત આપી દીધી છે.

ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં ઘણી વાર જોવા મળ્યું છે કે પોલીસનો કેસ કમજોર હોવાથી આરોપીને સજા થતી નથી. આવું જ હાલ સેબીએ કૉ-લૉકેશન કેસમાં કરેલી કાર્યવાહી બાબતે થયું. તેણે આ કેસમાં આપેલા આદેશમાં એટલા કમજોર આરોપો ઘડવામાં આવ્યા હતા કે સેટે તેમને માન્ય રાખ્યા નહીં.

સેબીએ હાલમાં લીધેલા અનેક નિર્ણયોને સિક્યૉરિટીઝ ઍપેલેટ ટ્રિબ્યુનલે (સેટ) બદલી નાખ્યા છે. તેના પરથી શું એવું પુરવાર થાય છે કે સેબી પોતાનું કામ બરોબર કરી રહી નથી? સિક્યૉરિટીઝ માર્કેટમાં આજે વિશ્વાસનો સદંતર અભાવ જણાય છે. બજાર મૂડીસર્જનને બદલે સટ્ટો ખેલવાનું સ્થળ બની ગયું હોય એવો ભાસ સામાન્ય માણસોને રોજેરોજ થઈ રહ્યો છે. એક નિયમનકારી સંસ્થા તરીકે પોતાના કામમાં નિષ્ફળ ગઈ હોય એવું જો જનતાને લાગી રહ્યું હોય તો તેના વિશે સરકારે ચોક્કસપણે વિચાર કરવો જોઈએ.

વર્તમાન ગતિશીલ આર્થિક જગતમાં સિક્યૉરિટીઝ માર્કેટની વધુ અસરદાર અને સતર્ક નિયમનકારી સંસ્થાની જરૂર છે, ‘લાસરિયું’ ખાતું ધરાવતી સંસ્થાની નહીં.

———————————————————————

સરકારે ભ્રષ્ટ આવક વેરા અધિકારીઓ વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરીઃ શું ભ્રષ્ટ સનદી અધિકારીઓ પણ સકંજામાં આવશે?

રમેશ અભિષેક નામના સનદી અધિકારીએ લાલુપ્રસાદને ગેરમાર્ગે સંપત્તિ ભેગી કરવામાં સાથ આપ્યો હોવાનો અહેવાલ અને વ્હીસલબ્લોઅરની ફરિયાદ

તસવીર સૌજન્યઃ https://www.pgurus.com

તાજેતરના બે સમાચારોએ ભારતીય જનતાનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. એક સમાચાર આવક વેરા ખાતાના 12 અધિકારીઓને ફરજિયાત અપાવાયેલી નિવૃત્તિ હતી. તેમાંથી 11 અધિકારીઓની વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર આ પગલું ભરવામાં આવ્યું હતું. બીજા સમાચાર વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના પ્રધાનોને આપેલી સૂચનાના હતા. તેમણે તમામ પ્રધાનોને સવારે 9.30 વાગ્યે પોતપોતાના કાર્યાલયમાં આવીને કામે લાગી જવાનું કહ્યું હતું. ઘરે બેસીને કામ કરવું નહીં એવી સ્પષ્ટ સૂચના તેમના આપવામાં આવી હતી.

આ બન્ને સમાચારો પરથી કહી શકાય છે કે વડા પ્રધાન કામકાજમાં કોઈ કચાશ રાખવા માગતા નથી અને કોઈ ભ્રષ્ટાચાર સહન કરવા તૈયાર નથી.

આવક વેરાના જે અધિકારીઓને તાબડતોબ રવાના કરી દેવાયા તેમાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ સામેલ હતા. હવે પ્રશ્ન એ જાગે છે કે શું વડા પ્રધાન ભ્રષ્ટ સનદી અધિકારીઓ (આઇએએસ ઑફિસરો)ની વિરુદ્ધ પણ આવી કાર્યવાહી કરશે?

આ સવાલ મનમાં જાગવાનું કારણ હાલ જેની ચર્ચા ચાલી રહી છે એવા રમેશ અભિષેકનાં કારનામાં વિશે 2017માં પ્રગટ થયેલો એક અહેવાલ છે. 28 સપ્ટેમ્બર, 2017ના રોજ TenNews.in પર પ્રગટ થયેલા એ અહેવાલ (https://tennews.in/ramesh-abhishek-lalus-ace-advisor-under-scanner/)માં રમેશ અભિષેક વિશે મોટા ઘટસ્ફોટ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે બિહારના ભૂતપૂર્વ મુખ્યપ્રધાન લાલુપ્રસાદ યાદવને ગેરમાર્ગે સંપત્તિ ભેગી કરવામાં રમેશ અભિષેકે સાથ આપ્યો હતો.

એ અહેવાલ મુજબ રમેશ અભિષેકને જ્યારથી બિહારમાં લવાયા ત્યારથી તેઓ લાલુપ્રસાદના નિકટના સલાહકાર તરીકે કામ કરતા હતા અને બેનામી સંપત્તિ ભેગી કરવામાં તેમને સાથ આપતા હતા.

રમેશ અભિષેક દિલ્હીમાં અનેક સનદી અધિકારીઓ સાથે સંબંધ ધરાવતા હોવાને લીધે લાલુપ્રસાદ યાદવ વિરુદ્ધની સીબીઆઇની તપાસને લગતી ગોપનીય માહિતી લાલુપ્રસાદ સુધી પહોંચાડતા. ટેનન્યૂઝ કહે છે કે એક સમયે પટનામાં કાર્યરત સીબીઆઇના ટોચના અધિકારી પાસેથી આ બાબતનો ખુલાસો કરી શકાય છે.

રમેશ અભિષેકની વિરુદ્ધ સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશન (કેન્દ્રીય દક્ષતા પંચ)ને ફરિયાદ કરનારા વ્હીસલબ્લોઅરે કહ્યું છે કે રમેશ અભિષેકે પોતાનાં દીકરીની કાનૂની પેઢી ‘થિંકિંગ લીગલ’માં નાણાં રોક્યાં છે. તેઓ સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયાના વડા હોવાથી ઇન્ડિયન એન્જલ નેટવર્કને ‘થિંકિંગ લીગલ’ પાસે કાનૂની સલાહ લેવાનું કહેશે અને તેના બદલામાં ‘થિંકિંગ લીગલ’ સરકાર પાસેથી મેળવવાની મંજૂરીઓ અપાવવામાં મદદ કરશે. આવી સલાહ લેનારાં પાંચ સ્ટાર્ટઅપનાં નામ વ્હીસલબ્લોઅરે ફરિયાદમાં આપ્યા છે.

વ્હીસલબ્લોઅરે તો ત્યાં સુધી આરોપ મૂક્યો છે કે રમેશ અભિષેક ઓરિસાના રાયરંગપુરની ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એસ્ટેટમાં ‘જગદંબા રાઇસ મિલ’ નામે કંપની ધરાવે છે. તેઓ એ જ સ્થળે આવેલી ‘જગદંબા આયર્ન સ્ટીલ કંપની’માં પોતાના ભાઈ વિજયશંકર અગરવાલ મારફતે વિવિધ પ્રકારની લોખંડની વસ્તુઓનો બિઝનેસ કરે છે. ઉપરાંત, કોમોડિટીના સ્ટોરેજ માટેનું એક વેરહાઉસ પણ ધરાવે છે.

બિહાર કેડરના 1982 બૅચના આઇએએસ ઑફિસર રમેશ અભિષેક ડિસેમ્બર 2010માં ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશન (એફએમસી)માં સભ્ય તરીકે જોડાયા તેના એક જ વર્ષની અંદર એટલે કે ઑગસ્ટ 2011માં તેમને કમિશનના ઍક્ટિંગ ચૅરમૅન બનાવાયા. ત્યાર બાદ બીજા એક વર્ષની અંદર અર્થાત્ 21 સપ્ટેમ્બર 2012ના રોજ તેમને ચૅરમૅન બનાવાયા.  

રમેશ અભિષેક સનદી સેવાના નિયમોની વિરુદ્ધ રાજ્યની બહાર સર્વિસમાં રહ્યા હતા. માર્ચ/એપ્રિલ 2014માં એફએમસી ખાતેનો તેમનો કાર્યકાળ પૂરો થઈ જવો જોઈતો હતો. બિહારના તત્કાલીન મુખ્ય પ્રધાન નીતિશ કુમારે તો રમેશ અભિષેકને અતિરિક્ત/મુખ્ય સચિવપદે બિહાર લાવવાની પેરવી કરી હતી. આમ છતાં પી. ચિદમ્બરમે પોતાની લાગવગનો ઉપયોગ કરીને રમેશ અભિષેકને બિહાર જવા દીધા નહીં. તેમણે રમેશ અભિષેકને પાંચ વખત એફએમસી ચૅરમૅન તરીકે એક્સટેન્શન અપાવ્યું. વ્હીસલબ્લોઅર કહે છે કે ભારતના સનદી સેવાના ઇતિહાસમાં અગાઉ આવું ક્યારેય બન્યું નથી.

પી. ચિદમ્બરમને રમેશ અભિષેક એફએમસી ચૅરમૅન તરીકે કેમ જોઈતા હતા એ આ બ્લોગના વાંચકો સારી પેઠે જાણી ગયા છે. શાંતનુ ગુહા રેના પુસ્તક ટાર્ગેટમાં તેના પર વિશેષ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે.

જો કે, નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે રમેશ અભિષેકને 10 જુલાઈ, 2014ની પહેલાં અર્થાત્ યુપીએ સરકારના કાળમાં અપાયેલાં એક્સટેન્શનની વિગતો ભારત સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ પર્સોનેલ ઍન્ડ ટ્રેનિંગની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ નથી.

https://www.pgurus.com વેબસાઇટ પર મુકાયેલી યાદી (https://www.pgurus.com/p5-will-modi-clean-house-of-corrupt-ias-officers/) મુજબ એનડીએ સરકાર આવ્યા પછીનાં એક્સટેન્શનની જ વિગતો ઉપલબ્ધ છે. સનદી અધિકારીઓનાં કનેક્શન વિશે આપણે અગાઉ વાત કરી ગયા છીએ. સરકાર બદલાવા છતાં રમેશ અભિષેક જેવા અધિકારીને સતત મળેલું એક્સટેન્શન ધ્યાનાકર્ષક છે.

પી. ગુરુસ કહે છે કે એપ્રિલ 2014 સુધી રમેશ અભિષેકને તો એમ જ હતું કે યુપીએ સરકાર ફરીથી આવશે, પરંતુ એવું થયું નહીં. સપ્ટેમ્બર 2015માં તો એફએમસીનું સેબીમાં મર્જર થઈ ગયું અને ફરી એક વાર રમેશ અભિષેકે બિહાર કેડરમાં જવાનું ટાળ્યું. હાલ તેઓ ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પૉલિસી ઍન્ડ પ્રમોશનના સેક્રેટરી છે.

વ્હીસલબ્લોઅરની ઉક્ત ફરિયાદ કેન્દ્રીય દક્ષતા પંચની વેબસાઇટ પર ‘128896/2019/vigilance-6’ ક્રમાંક સાથે નોંધાઈ છે. હવે પંચ તથા અન્ય સરકારી સત્તાવાળાઓએ તેના વિશે તપાસ કરવી રહી.

તસવીર સૌજન્યઃ https://www.pgurus.com

એનએસઈનું કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ એક વ્હીસલબ્લોઅરને લીધે પ્રકાશમાં આવ્યું. આગામી દિવસોમાં રમેશ અભિષેક વિરુદ્ધની ઉક્ત ફરિયાદને પગલે અનેક કૌભાંડો પ્રકાશમાં આવી શકે છે તથા અનેક મોટાં માથાંની પોલ ઉઘાડી પડી શકે છે એમ કહેવામાં અતિશયોક્તિ નહીં કહેવાય.

————————————

લગ્નપ્રસંગમાં અપાયેલી હાજરી પરથી ખુલ્લાં પડે છે ષડ્યંત્રકારોનાં કનેક્શન

આશિષ દેવરા અને રમેશ અભિષેક (તસવીર સૌજન્યઃ https://www.pgurus.com)

અંગ્રેજીમાં એ મતલબની કહેવત છે કે માણસની ઓળખ તેના મિત્રોથી થાય છે. લગ્નપ્રસંગ પણ એવો પ્રસંગ છે, જેમાં હાજરી આપનારાઓના આધારે માણસના સંબંધોની પરખ થાય છે.

આપણે હાલમાં જેમની વાત કરી રહ્યા છીએ એ રમેશ અભિષેક એટલે કે ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશનના ભૂતપૂર્વ ચૅરમૅનની દીકરીનાં લગ્નમાં અનેક કોમોડિટી બ્રોકરો, શંકાસ્પદ બિઝનેસમેનો તથા દિલ્હીમાં લાગવગ ધરાવતા લોકો મોટી સંખ્યામાં હાજર રહ્યા હતા.

જાન્યુઆરી 2014માં જયપુરમાં લગ્નપ્રસંગ ઊજવાયો હતો. તેના માટે આખેઆખી ત્રણ હોટેલો બુક કરવામાં આવી હતી.

આપણે જેનો સંદર્ભ લઈને આગળ વધ્યા છીએ એ વેબસાઇટ (https://www.pgurus.com) અને વ્હીસલબ્લોઅરે જણાવ્યા મુજબ લગ્નમાં આશિષ દેવરા નામની વ્યક્તિ હાજર હતી. અગાઉ જણાવ્યા મુજબ આ એ જ દેવરા હતા, જે રમેશ અભિષેકનાં પત્ની સ્વપ્ના અભિષેકના ખાતામાં નિયમિતપણે નાણાં જમા કરાવે છે અને આ પરિવારના અનેક વિદેશપ્રવાસો માટે નાણાં આપી ચૂક્યા છે. તેમની સાથે સેબીની ઉપરની સંસ્થા સિક્યૉરિટીઝ ઍપેલેટ ટ્રિબ્યુનલના નિવૃત્ત ન્યાયમૂર્તિ જોગ સિંહ પણ લગ્નમાં હતા. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ આશિષ દેવરાએ જોગ સિંહને એક વખત લાંચ આપવાનો પ્રયાસ કર્યાનો ગુનો નોંધાયેલો છે.

લગ્નમાં જેની હાજરી નોંધપાત્ર હતી એ બીજી વ્યક્તિ હતી નરેન્દ્ર મુરકુંબી. તેઓ નૅશનલ કોમોડિટીઝ ઍન્ડ ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ (એનસીડેક્સ)ના ભૂતપૂર્વ અધિકારી છે. રમેશ અભિષેકે જેમની સામે કાવતરું રચ્યું હોવાનું કહેવાય છે એ જિજ્ઞેશ શાહ સ્થાપિત મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ (એમસીએક્સ)નું હરીફ એક્સચેન્જ એટલે એનસીડેક્સ. આ વાત સૌ જાણે છે. આ એમસીએક્સની સામે સ્પર્ધા કરી શકે એ માટે એનસીડેક્સની તરફેણમાં પગલાં ભરવાનું રમેશ અભિષેકના સાથી હોવાનું મનાતા કે. પી. કૃષ્ણને સરકારને સૂચવ્યું હતું અને એમસીએક્સે તેમના વિરુદ્ધ ફરિયાદ કર્યા બાદ તેમની સામે પગલાં પણ ભરાયાં હતાં.

નરેન્દ્ર મુરકુંબી અને રમેશ અભિષેક (તસવીર સૌજન્યઃ https://www.pgurus.com)

રમેશ અભિષેક, કે. પી. કૃષ્ણન અને પી. ચિદમ્બરમનાં નામ જિજ્ઞેશ શાહના સામ્રાજ્યને તારાજ કરવા માટે પંકાયેલાં છે. આ ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાને કોમોડિટી વાયદા બજારની અમુક કોમોડિટીઝ પર કોમોડિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટૅક્સ લાદ્યો. એનસીડેક્સનું હરીફ એમસીએક્સ જે કોમોડિટીઝમાં અગ્રસર હતું એ જ સોનું, બેઝ મેટલ, ક્રૂડ ઓઇલ અને પ્રોસેસ્ડ ફાર્મ આઇટમો પર કોમોડિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટૅક્સ લાદવામાં આવ્યો હતો. આમ, એનસીડેક્સને મદદ કરવામાં આ ત્રિપુટીએ શું ભાગ ભજવ્યો હતો તેના વિશે લોકોને વધુ સમજાવવાની જરૂર નથી.

મુરકુમ્બીએ શ્રી રેણુકા સુગર્સની સ્થાપના કરી હતી. બૅન્કોએ એ કંપનીને નોન પરફોર્મિંગ ઍસેટ જાહેર કરી તેને પગલે મુરકુમ્બીએ એક્ઝિક્યુટિવ વાઇસ ચૅરમૅન તથા મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર પદેથી રાજીનામું આપી દીધું હતું.  

લગ્નમાં હાજર રહેલી બે વ્યક્તિઓના પરિચય પરથી આટલું કનેક્શન જોવા મળે છે તો બધાનાં નામ લઈએ તો શું થાય? વ્હીસલબ્લોઅર ફરિયાદ કરી ચૂક્યા છે. હવે તપાસનીશ સંસ્થાઓનું કામ છે કે તેઓ રમેશ અભિષેકનાં કનેક્શન તથા તેમની સામેની ફરિયાદ પર લક્ષ આપીને સત્ય બહાર લાવે.

આ જ રમેશ અભિષેકની ભલામણને પગલે કૉર્પોરેટ અફેર્સ મંત્રાલયે જિજ્ઞેશ શાહ સ્થાપિત એનએસઈએલ અને એફટીઆઇએલનું મર્જર કરવાનો આદેશ બહાર પાડ્યો હતો, જેને થોડા વખત પહેલાં સર્વોચ્ચ અદાલતે રદ કરી દીધો. ધડ-માથા વગરના તર્કના આધારે બહાર પડાયેલા આદેશને રદ કરતાં સર્વોચ્ચ અદાલતે પણ કહ્યું હતું કે સરકારે વગર વિચાર્યે મર્જરનો આદેશ બહાર પાડ્યો હતો. ઉપરાંત, અભિષેકે જ એફટીઆઇએલ (જેનું નવું નામ 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસ છે)ને એક્સચેન્જો ચલાવવા નૉટ ફિટ ઍન્ડ પ્રોપર જાહેર કરી. તેને પગલે એમસીએક્સ સહિતનાં એક્સચેન્જોમાંથી એફટીઆઇએલે ખસી જવું પડ્યું.

વિચારક શ્રી ઐયર કહે છે કે નૉટ ફિટ ઍન્ડ પ્રોપર જાહેર થયેલી એફટીઆઇએલની મહામૂલી કંપનીઓમાં જેમણે હિસ્સા ખરીદ્યા એ બાબતે પણ તપાસ થશે તો બીજાં અનેક કનેક્શનો બહાર આવશે.

———–

મેક ઈન ઈન્ડિયા સ્ટોરી સફળ કેમ થતી નથી? જે સફળ થઈ તેને કેમ ખતમ કરી દેવાઈ?

આશરે 90 દેશોમાં હાજરી ધરાવતી ચીનની જાયન્ટ મોબાઈલ ઉત્પાદક કંપની શાઓમીના સ્થાપક ભારત અને ચીન માટે શું કહે છે.

યુએસ-ચીન વેપારયુદ્ધ તાજેતરના સમયની સૌથી ચર્ચાસ્પદ અને ચિંતાજનક ઘટના છે. આની અસર વિશ્વભરમાં છે. ભારત માટે આ બે મહાસત્તા વચ્ચેનું વેપારયુદ્ધ વિશેષ મહત્ત્વનું છે, કેમ કે આમાંથી ભારત લાભ  લઈ શકે, જો કે, ભારતે આ માટે સખત મહેનત કરી તેના ‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’ પ્લાનને સફળ બનાવવો જોઈશે.

તાજેતરમાં ચીનની  અગ્રણી મોબાઈલ ઉત્પાદક કંપની શાઓમીના સ્થાપક  ભારત આવ્યા ત્યારે તેઓ ભારતને આ વિષયમાં કઈ રીતે જુએ છે અને શું માને છે તેની વાતો કરી હતી. આ વાતો જાણવા-સમજવા જેવી ખરી. નોંધનીય છે કે ભારતમાં એક ગુજરાતી સાહસિકની આશરે બે દાયકા પહેલાં શરૂ થયેલી ‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’ની સફળ સ્ટોરીને એ સમયની કૉંગ્રેસ સરકારે સ્થાપિત હિતોના લાભ માટે ખતમ કરી નાખી. આમ કરીને તેમણે દેશને ભારે નુકશાન પહોંચાડ્યું છે.

ભારત સરકારે તેના મેક ઈન ઈન્ડિયા મિશનમાં સુધારા કરવાની જરૂર છે, જો ભારત આ ક્ષેત્રે કાર્યક્ષમતા વધારે તો તે ચીન કરતાં ઓછા ખર્ચે ઉત્પાદન કાર્ય કરી શકે. વર્તમાનમાં જ્યારે યુએસ અને ચીન વચ્ચે ટ્રેડ વોર ચાલે છે ત્યારે ભારત અને ચીને તેમના વેપાર સંબંધોને વિકસાવવાની નવી અને મોટી તક ઊભી થઈ છે, જેનો લાભ લેવા બંનેએ સજ્જ અને સક્રિય થવું જોઈએ. આ વિચાર છે, લી જૂનનો. મોબાઈલના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ટોચની ચાઈનીઝ કંપની શાઓમીના સ્થાપક લી જૂન ચીનના સ્ટીવ જોબ્સ તરીકે જાણીતા છે. લી ભારતમાં શાઓમીનો વ્યાપ વિસ્તારવા ઉત્સુક છે.

ચીનને ભારતની જરૂર

ચીનને ભારતીય માર્કેટ અને ટેલેન્ટની  ખાસ જરૂર છે. ભારત પાસે એવું ઘણું છે, જે ચીનને જોઈએ છે. ભારતની બજાર વિશાળ છે, અહીંનો વપરાશ ખૂબ જ વ્યાપક છે. જો મોબાઈલને બાદ કરીએ તો જૂજ ચાઈનીઝ કંપનીઓ ભારતમાં કાર્યરત છે. આ બંને દેશો વચ્ચે ઘણી બાબતોમાં સમાનતા છે, જો તેઓ બન્ને એક થાય તો બંનેના પરસ્પર લાભમાં રહી શકે.

મોબાઈલ માટે ભારતીયોની માનસિકતા

લીના અભ્યાસ મુજબ ચાઈનીઝ કરતાં ભારતીય લોકો વધુ સમય મોબાઈલનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતીય લોકો વિડીયો જોવા, ગેમ રમવા, વગેરે માટે 280 મિનિટ મોબાઈલને આપે છે. આ માટે તેમને મોટી સ્ક્રીન જોઈએ છે, વધુ ચાલે એવી બેટરી જોઈએ છે. ભારતીયોની લાક્ષણિકતા વિશે લી જૂન કહે છે કે,” ભારતીયોને તેમનો ફોન જલદી ચાર્જ કરવો હોય છે, તેઓ સૂતી વખતે ફોન ચાર્જ કરવા માટે મૂકતા નથી, કેમ કે તેમને ભય હોય છે કે જો ફોન 100 ટકાથી વધુ ચાર્જ થશે તો તેની બેટરી નકામી થઈ જશે, જ્યારે કે હવે એવું રહ્યું નથી. આવું દસ વરસ પહેલાં હતું. હવે બેટરીમાં એવી ચિપ આવે છે, જે બેટરીની જાળવણી કરે છે.”

સાહસિકો માટે પ્રોત્સાહક માહોલ

ભારતમાં આન્ત્રપ્રેન્યોરશિપ (વેપાર સાહસિકતા) અંગે લીનું કહેવું છે કે ભારત સાહસિકતાને ભરપૂર પ્રોત્સાહિત કરે છે. સ્ટાર્ટઅપ માટે અહીં સારું કલ્ચર પ્રવર્તે છે, સમાજ પણ સાહસિકોને ઉત્તજેન આપે છે. આ માટેનો માહોલ પણ સાનુકૂળ છે. સરકાર પણ તેમાં સક્રિય રસ લેતી થઈ છે. જો કે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ભારતમાં સ્ટાર્ટઅપને  નફો કરતાં લાંબો સમય લાગે છે.

શાઓમી ભારતમાં શું કરે છે?

માત્ર નવ વરસ પહેલાં મોબાઈલ ફોનના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે પ્રવેશનાર શાઓમીના સ્થાપક કહે છે, અમારું લક્ષ્ય માત્ર સારો ફોન બનાવવાનું નથી, બલ્કે તેને એફોર્ડેબલ (પોષણક્ષમ) બનાવવાનું પણ રહ્યું છે. તેથી જ આજે શાઓમી 90 જેટલા દેશોમાં ફેલાયેલી છે. તેની 40 ટકા જેટલી આવક આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાંથી આવે છે. શાઓમી સૌથી વધુ ગ્લોબલ કહી શકાય એવી ચાઈનીઝ કંપની છે. ભારતમાં તેની સાત ફેક્ટરી છે, જ્યાં બનાવેલા મોબાઈલમાંથી 99 ટકા મોબાઈલ તે ભારતમાં જ વેચે છે. આમ શાઓમી જે-જે દેશમાં છે ત્યાં તેને સ્થાનિક સ્તરે પોતાનું આગવું સ્થાન પણ બનાવવું છે.

ભારતમાં આઈપીઓ લાવવો છે

ગયા વરસે જ આ કંપનીએ તેના આઈપીઓ (ઈનિશિયલ પબ્લિક ઓફરિંગ) મારફત હોંગકોંગ માર્કેટમાંથી 4.7 અબજ ડૉલર ઊભા કર્યા હતા. આજની તારીખે શાઓમી 54 અબજ ડૉલરનું વેલ્યુએશન ધરાવતી કંપની છે. કંપની 100 અબજ ડૉલરનું મૂલ્ય વટાવી દેવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે અને તે દરેક માર્કેટમાં આઈપીઓ લાવવાની યોજના પણ ધરાવે છે. ભારતીય મૂડીબજારમાં પણ તેને આઈપીઓ લાવવો છે.

મોબાઈલ મારફત આવકના સ્રોત

મોબાઈલ મારફત ત્રણ માર્ગે આવકનું સર્જન થઈ શકે છે. એક, એડવર્ટાઈઝમેન્ટથી, બે, ગેમ્સથી અને ત્રણ, મનોરંજનથી. ભારત હજી એડવર્ટાઈઝમેન્ટની  બાબતે ઘણું પાછળ છે. ચીન આ મામલે બહુ આગળ છે. ચીનમાં અલીબાબાનું ઈ-કોમર્સ મંચ સૌથી સફળ મંચ છે અને તે નફો કરી રહ્યું છે. આ બાબતમાં ભારતને ચીન સમાન બનતાં હજી વરસો લાગશે. જો કે ભારત આ ક્ષેત્રે તેનું પોતાનું સ્થાન મોટું બનાવશે એવું ચોક્કસ માની શકાય.

મેક ઈન ઈન્ડિયાની ભવ્ય સફળતાવાળી સ્ટોરી કેમ કરીને ખતમ થઈ?

અહીં એક વાત ખાસ યાદ કરવી જરૂરી છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 2014માં સત્તા પર આવીને જે મેક ઈન ઈન્ડિયાની વાત કરી હતી અને દેશને મિશન આપ્યું હતું તેવું મિશન તેનાં દસ વરસ પહેલાં શરૂ કરાયું હતું, જે શરૂ કરનાર એક ગુજરાતી સાહસિક હતો, યસ, જિજ્ઞેશ શાહ. જેણે દસ વરસમાં નવ એક્સચેન્જની સ્થાપના કરી હતી. આમાંથી ચાર એક્સચેન્જ વિદેશોમાં સ્થપાયાં હતાં. એટલું જ નહીં, સફળતાપૂર્વક ચાલ્યાં પણ હતાં. તેમનાં પાંચ એક્સચેન્જીસે ભારતમાં પણ સફળતાની હરણફાળ ભરી હતી, કિંતુ બિન-તંદુરસ્ત હરીફાઈ કરીને સ્થાપિત હિતોએ એને ખતમ કરી દીધી. એ ષડ્યંત્રમાં એ સમયની કૉંગ્રેસ સરકારના નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમનો હાથ હોવાનું અનેક ઠેકાણે કહેવાયું છે. માત્ર એક નૅશનલ સ્પોટ એક્સચેન્જની પૅમેન્ટ ક્રાઈસિસના નામે તેમણે જિજ્ઞેશ શાહનો ભોગ લીધો અને શાહને તેમનાં એક્સચેન્જ બિઝનેસમાંથી દૂર કરી દેવાયા હતા, એમ કહીને કે તેઓ ફિટ ઍન્ડ પ્રોપર નથી. શાહે જેનું સર્જન કર્યુ હતું એ એમસીએક્સ ક્યાંથી ક્યાં પહોંચી ગયું હતું. માત્ર એમસીએક્સ જ નહીં, તેમનું એકેએક સાહસ સફળ હતું. એમસીએક્સ આજે એક સમયની પૅરન્ટ કંપની ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ ઇન્ડિયા લિમિટેડના નેતૃત્ત્વ વિના ક્યાંય પાછળ રહી ગયું છે. શાહના વિઝન વિના સ્ટોક એક્સચેન્જીસ પણ ક્યાં છે આજે? જે ઈક્વિટી કલ્ટનો તેમનો વિચાર હતો, તે હવે મહદ્અંશે કેસિનો કલ્ટ બની ગયો છે. તેમાં પણ એનએસઈ પર થયેલા કો-લોકેશન સ્કેમે તો કૌભાંડની તમામ હદ વટાવી દીધી છે. જેમાં આશરે પચાસ હજાર કરોડના લાભ સ્થાપિત હિતો દ્વારા લૂંટી લેવાયા છે. આ વાત આપણે અહીં અગાઉ પણ કરી છે, જેથી તેનું પુનરાવર્તન ટાળી શકાય.

મેક ઈન ઈન્ડિયાની એક ભવ્ય સક્સેસ સ્ટોરી કિલ થવાથી દેશે શું ગુમાવ્યું છે એ જાહેર છે. હવે નવી સરકાર તેની નવી ટર્મમાં નવેસરથી વિચાર કરીને સફળ મેક ઈન ઈન્ડિયા બનાવે તો વાત બને. તેમાં શાહ જેવા વિઝનરી સાહસિકનો સાથ લેવાય તો ચોક્કસ ફરક પડી શકે. બાકી, ભારતને ચીન સમકક્ષ થવા હજી લાંબો સમય લાગે એમ છે. એ થઈ શકશે કે કેમ એ પણ એક મોટો સવાલ છે. ભારતે સાહસિકતાને ખરા અર્થમાં નક્કર પ્રોત્સાહન આપવું જોઈશે.

—————————-

એમસીએક્સના ડેટા શૅરિંગ પ્રકરણમાં બહાર આવેલી આંચકાદાયક બાબતો

તસવીર સૌજન્યઃ https://www.aiip.org

એનએસઈના કૉ-લૉકેશન કેસમાં આપણી ધારણા સાચી પડી છે. (જુઓઃ https://vicharkranti2019.wordpress.com/2019/05/17/હવે-એનએસઈ-પણ-સૅટમાં-સેબીન/).

સિક્યૉરિટીઝ ઍપેલેટ ટ્રિબ્યુનલે (સેટ) એનએસઈને સેબીના આદેશમાં રાહત આપી છે. તેણે કૉ-લોકેશન કેસમાં આશરે 1,100 કરોડ રૂપિયાની રકમ ભરપાઈ કરવા માટેના સેબીના 30મી એપ્રિલના આદેશની સામે સ્ટે આપ્યો છે. અત્યારે ફક્ત 625 કરોડ રૂપિયા સેબીમાં જમા કરવાના રહેશે, જેના વિશે આખરી ચુકાદામાં નિર્ણય લેવામાં આવશે.

એકંદરે, કૉ-લૉકેશન કેસમાં સેબીએ જેની સામે કાર્યવાહી કરી હતી એ તમામ લોકોને સેટ તરફથી રાહત મળી ગઈ છે. અધૂરામાં પૂરું, એમસીએક્સમાં થયેલા આવા જ પ્રકારના કથિત કૌભાંડ સંબંધે હજી સુધી કોઈ કાર્યવાહીનાં એંધાણ નથી. અત્યાર સુધી આપણે એમસીએક્સના આ કેસમાં બહાર આવેલી માહિતીની ચર્ચા કરી ગયા છીએ. હવે તેમાં કેટલીક નવી બાબતો ઉમેરાઈ છે અને નવા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.

સેબી અને એમસીએક્સ (મલ્ટિ કોમોડિટી એક્સચેન્જ)ના કહેવાથી જ ટી. આર. ચઢ્ઢા ઍન્ડ કંપનીએ ઑડિટ કર્યું હતું અને તેમાં તેમણે ડેટા શૅરિંગ બાબતે શંકા જાગે એવા મુદ્દાઓ રજૂ કર્યા છે.

1) ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ (આઇજીઆઇડીઆર) એમસીએક્સના ડેટાના ઉપયોગ બાબતે ત્રણ ડિલિવરેબલ્સ આપવાની હતી, અર્થાત્ ડેટાનો ઉપયોગ કેવી રીતે થયો તેની જાણ કરવાની હતી, પરંતુ એમ કરવામાં આવ્યું નહીં. એ ઇન્સ્ટિટ્યુટ વતી સુસાન થોમસે સહી કરી હતી.

2) એમસીએક્સ પાસેથી જૂનો ડેટા મળ્યો હોત તો પણ ચાલે એવા પ્રકારનું સંશોધન હતું, પરંતુ એમસીએક્સે રોજિંદા ધોરણે તાજો ડેટા આપ્યો.

ઇન્સ્ટિટ્યુટ કોમોડિટી બજાર પર કોમોડિટી ટ્રાન્ઝેક્શન ટૅક્સની અસરનો અભ્યાસ કરવાની હતી અને તેના માટે જૂનો ડેટા પણ પૂરતો હતો. વળી, અનેક બાબતોમાં એમસીએક્સે ડેટા આપવાની જરૂર ન હતી. એમસીએક્સ ધારાધોરણો મુજબ જે ડેટા જાહેર કરે છે તેનો સીધેસીધો ઉપયોગ કરી શકાયો હોત. ઈકોનોમિક ટાઇમ્સ અને હિન્દુ બિઝનેસ લાઇન અખબારોમાં પ્રગટ થયેલા અહેવાલો મુજબ એમસીએક્સે ટિક બાય ટિક અને રિયલ ટાઇમ ડેટા આપ્યો હતો.

એમસીએક્સ, એનએસઈ, ડેટા શેરિંગ, અજય શાહ, સુસાન થોમસ એ બધાના છેડા વિશે આપણે અગાઉ વાત કરી. તેમાં ઉમેરવાની એક કડી આ રહીઃ એમસીએક્સમાંથી ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસને પરાણે સ્ટેક વેચાવડાવી દીધા બાદ તેમાં મૃગાંક પરાંજપે મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર અને ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર બન્યા. તેઓ અજય શાહ અને સુસાન થોમસને આઇઆઇટી પવઈમાં વિદ્યાર્થી અવસ્થાથી ઓળખતા હતા. પરાંજપેની નિમણૂક 9 મે, 2016ના રોજ થઈ. તેના એક મહિના બાદ 9મી જૂનના રોજ સુસાને પરાંજપેને ઈ-મેઇલ લખીને ઇન્સ્ટિટ્યુટ સાથે કરાર કરવાનું કહ્યું. એ ઈ-મેઇલ સુસાનના અંગત ઈ-મેઇલ અકાઉંટમાંથી પરાંજપેના અંગત ઈ-મેઇલ પર મોકલાયો હતો. ત્યાર બાદ 29મી ઑગસ્ટે એક અને પહેલી સપ્ટેમ્બરે બીજો, એમ બે અલગ અલગ કરાર એમસીએક્સ અને ઇન્સ્ટિટ્યુટ વચ્ચે થયા.

દરમિયાન, એનએસઈના ડેટાનો ઇન્સ્ટિટ્યુટે દુરુપયોગ કર્યો હોવાને લગતા અનેક અહેવાલો પ્રસાર માધ્યમોમાં આવ્યા હોવા છતાં એમસીએક્સે ઇન્સ્ટિટ્યુટ સાથે કરાર કર્યો.

સામે આવેલી બીજી નોંધનીય બાબત છે કે એમસીએક્સ જેને ડેટા પૂરો પાડતું હતું એ ચિરાગ આનંદ ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચના કર્મચારી ન હતા. અજય શાહ જેની સાથે સંબંધ ધરાવતા આવ્યા છે એ નૅશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ પબ્લિક ફાઇનાન્સ ઍન્ડ પોલિસીમાં ચિરાગ આનંદ કાર્યરત હતા. ચઢ્ઢા ઍન્ડ કંપનીના ઑડિટના અહેવાલ મુજબ ડૉ. સુસાન થોમસ અને તેની ટીમ વચ્ચેનો પત્રાચાર અંગત ઈ-મેઇલ પર જ થતો હતો. એ ટીમના સભ્યો ઇન્સ્ટિટ્યુટના કર્મચારીઓ ન હતા.

આ અહેવાલમાં અનેક ગંભીર બાબતો બહાર આવી હોવા છતાં હજી સુધી કોઈ નક્કર કાર્યવાહી થઈ નથી. ઉલટાનું, જેમાં કાર્યવાહી થતી હોવાનું દેખાયું એ એનએસઈ કૉ-લૉકેશન કેસમાં પણ શકમંદોને સૅટ તરફથી રાહત મળી ગઈ છે.

એમસીએક્સનું ડેટા શૅરિંગ પ્રકરણ વગદાર માણસો શું નું શું કરી શકે એનાં ઉદાહરણોમાંનું એક ઉદાહરણ બની શકે છે.

સંદર્ભઃ https://www.pgurus.com/illegal-sharing-of-confidential-trade-data-by-mcx-to-susan-thomas-wife-of-ajay-shah/

https://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/article26937926.ece

————————–

એનએસઈ, કે. પી. કૃષ્ણન, પી. ચિદમ્બરમ, આઇએનએક્સ મીડિયા કૌભાંડ, એનએસઈ કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ અને એમસીએક્સ કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ એ બધાના છેડા કેવી રીતે અડી રહ્યા છે?

તાજેતરમાં એનએસઈના કૉ-લૉકેશન કેસ બાબતે સેબીએ અપનાવેલા ઢીલા વલણને જોઈને સહેજે કહી શકાય કે આ એક્સચેન્જ એકચક્રી શાસન ભોગવી રહ્યું છે. એક સમયે તેના કોમોડિટી વાયદા બજાર એનસીડેક્સ સામે એમસીએક્સને કારણે તીવ્ર સ્પર્ધા ઊભી થઈ ત્યારે પી. ચિદમ્બરમના ખાસ ગણાતા અમલદાર કે. પી. કૃષ્ણને ચિદમ્બરમ માટે એક ગોપનીય નોંધ તૈયાર કરી હતી. 2007ના ડિસેમ્બર મહિનાની 19મી તારીખે એ નોંધ લખાઈ હતી, જે 2011માં પ્રકાશમાં આવી હતી. ‘ધ ટાર્ગેટ’ પુસ્તકમાં જણાવાયા મુજબ કૃષ્ણને ઉક્ત નોંધમાં કહ્યું હતું: ”એનસીડેક્સની કામગીરી છેલ્લા થોડા મહિનાઓમાં ઘણી ઘટી ગઈ છે અને પરિસ્થિતિ હજી બગડશે એવા સંકેતો છે. એનસીડેક્સને ફરીથી બેઠું કરવા માટે એનએસઈને તેમાં સૌથી મોટું શેરધારક બનાવવું જરૂરી છે. આથી એલઆઇસી અને નાબાર્ડ પોતાના હિસ્સામાંથી પાંચ-છ ટકા હિસ્સો એનએસઈને વેચી દે તો એ કામ સરળ બની શકે છે…..મેં સચિવ સાથે વાત કરી લીધી છે અને એનસીડેક્સ/એનએસઈ પણ આવશ્યકતા મુજબ પોતપોતાના નિયમનકાર પાસેથી જરૂરી મંજૂરી મેળવી લેશે.”

ચિદમ્બરમે એ સત્તાવાર નોંધ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. કૃષ્ણન નાણાં મંત્રાલય હેઠળના આર્થિક બાબતોના વિભાગમાં મૂડી બજારનો અખત્યાર સંભાળતા હતા, છતાં તેમણે કોમોડિટી એક્સચેન્જ માટે નોંધ બનાવી એ આશ્ચર્યની વાત છે. આથી જ એ સમયે એફટીઆઇએલની પેટા કંપની તરીકે કાર્યરત એમસીએક્સે એ નોંધ વિશે કેન્દ્રીય દક્ષતા આયુક્તને ફરિયાદ કરી. દક્ષતા સમિતિએ એ બાબતે તપાસ કરીને કૃષ્ણનને એક વર્ષ માટે કર્ણાટકમાં મૂળ કેડરમાં ટ્રાન્સફર કર્યા. ‘ધ ટાર્ગેટ’માં શાંતનુ ગુહા રે કહે છે કે આ પગલાને કારણે કૃષ્ણને એફટીઆઇએલ સામે દાઝ કાઢી હોવાથી શક્યતા છે. આથી જ એનએસઈએલ સંબંધે એફટીઆઇએલ સામે જે ષડ્યંત્ર રચાયું તેમાં કૃષ્ણનનો હાથ હોવાની શંકા જાય છે. કાળક્રમે એ ષડ્યંત્રને પગલે એફટીઆઇએલ પાસે એમસીએક્સમાં પરાણે હિસ્સો વેચાવી દેવાયો અને હવે એનએસઈએ સીધેસીધું એમસીએક્સ સાથે મર્જર કરીને એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાનો વિચાર કર્યો છે. જો કે, સેબીએ કૉ-લૉકેશનના પ્રકરણને અનુલક્ષીને એ મર્જર માટે પરવાનગી આપી નથી. એમસીએક્સ અત્યારે લિસ્ટેડ એક્સચેન્જ છે. તેની સાથે મર્જર કરી લેવાય તો એનએસઈને આઇપીઓ લાવવાની જરૂર પણ ન રહે. વળી, એ સ્ટૉક માર્કેટ ઉપરાંત કોમોડિટી માર્કેટમાં પણ પોતાનો પગદંડો જમાવી શકે.

અહીં ફરી એક વાર યાદ કરાવવું રહ્યું કે બૉમ્બે સ્ટૉક એક્સચેન્જની ઈજારાશાહી ન રહે એ માટે સ્પર્ધા ઊભી કરવા એનએસઈની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, પરંતુ એનએસઈએ ઈજારાશાહી વિકસાવવા સિવાય બીજું કોઈ કામ કર્યું નથી એવું જણાય છે. દેશમાં ઈક્વિટી કલ્ટ રચવાનું તો બાજુએ રહ્યું, તેણે શેરબજારને સંપૂર્ણપણે જાણે સટ્ટાબજાર બનાવી દીધું છે. એમાં એણે કૉ-લૉકેશનની ટેક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કર્યો.

આમ, એનએસઈ, કે. પી. કૃષ્ણન, પી. ચિદમ્બરમ, આઇએનએક્સ મીડિયા કૌભાંડ, એનએસઈ કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ અને એમસીએક્સ કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ એ બધાના છેડા અડી રહ્યા હોવાનું આપણે જોઈ શકીએ છીએ.

ધ ટાર્ગેટમાં લેખકે કહ્યું છે કે એફટીઆઇએલના સ્થાપક જિજ્ઞેશ શાહ સ્ટૉક માર્કેટમાં ઊતરે તો એનએસઈનું એકહથ્થુ શાસન તૂટી જાય એવું મનાવા લાગ્યું હતું. આથી જ તેમની સામે એનએસઈએલના કેસમાં કાવતરું ઘડાયું હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.

સમગ્ર બજારમાં ખુલ્લેઆમ બોલાય છે કે એનએસઈમાં કૉ-લૉકેશનનું આવડું મોટું કૌભાંડ થવા છતાં તેની સામે કોઈ આકરું પગલું લેવાયું નહીં એ બાબત પરથી કહી શકાય કે પી. ચિદમ્બરમ આજે પણ નાણાં ખાતામાં તથા અમલદાર વર્ગમાં વગ ધરાવે છે.

———————

એમસીએક્સમાં પણ એનએસઈના કૉ-લૉકેશન જેવો ઘાટ?

તસવીર સૌજન્યઃ dnaindia.com

માહિતી વિસ્ફોટના જગતમાં જો કોઈ એમ વિચારતું હોય કે પોતે જે કરે છે તેની કોઈને ખબર નહીં પડે, તો તે થાપ ખાય છે. ”યહ પબ્લિક હૈ, યહ સબ જાનતી હૈ” એ ગીત આજે પણ યથાર્થ છે; અને માહિતી પ્રાપ્તિના અધિકારના જમાનામાં એ વધુ સૂચક પણ છે.

હાલમાં આપણે જોયું કે નૅશનલ સ્ટૉક એક્સચેન્જ (NSE)ના કેસમાં નિયમનકાર સંસ્થા સેબીએ નબળો આદેશ બહાર પાડીને પોતાને નિયમનકાર તરીકે હાંસીપાત્ર ઠેરવી છે. હવે એ જ વાતનું પુનરાવર્તન એમસીએક્સ (MCX – મલ્ટિ કોમોડિટી એક્સચેન્જ)ના કેસમાં થાય તો નવાઈ નહીં.

ટી. આર. ચઢ્ઢા ઍન્ડ કંપનીએ એમસીએક્સનું ફોરેન્સિક ઑડિટ કર્યું છે અને તેના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે એમસીએક્સ પાસેથી ટ્રેડિંગ સંબંધિત ડેટા મેળવવા પાછળનો ઉદ્દેશ ઍલ્ગરિધમ સ્ટ્રેટેજી વિકસાવવાનો હોય એવું પ્રથમ દૃષ્ટિએ દેખાય છે.

આ મુસદ્દા અહેવાલ સેબીને સુપરત કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં જણાવાયા મુજબ ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ (IGIDR)ના સંશોધક સુસાન થોમસની સૂચનાના આધારે એમસીએક્સે ટ્રેડિંગ ડેટા દિલ્હીના આનંદ ચિરાગને પહોંચાડ્યો હતો. આનંદ ચિરાગ ઍલ્ગરિધમ ટ્રેડિંગ સોફ્ટવેર બનાવવાનું કામ કરે છે.

એમસીએક્સે ટ્રેડિંગ થવા પહેલાંના અર્થાત્ પેન્ડિંગ ઓર્ડરના ડેટા પણ ટ્રેડિંગ ડેટાના નામે આનંદને આપ્યા હતા. આ ડેટા સેન્સિટિવ એટલે કે સંવેદનશીલ ડેટા ગણાય. આનંદ ચિરાગે જે ડેટા માગ્યો એ બધો પૂરો પાડવા માટે એમસીએક્સની રિસર્ચ ટીમે એક્સચેન્જની ટેક્નૉલૉજી ટીમની મદદ લીધી હતી. એક્સચેન્જનો એક વિભાગ બીજાની મદદ લે એમાં કંઈ અજુગતું ન કહેવાય, પરંતુ એ કામમાં ઓપરેશન્સ અને નિયમનપાલન વિભાગના લોકોને વિશ્વાસમાં લેવામાં આવ્યા નહીં હોવાથી સંશોધનની બાબતે વિશ્વાસનો અભાવ દેખાય છે.

આ બાબતે એક્સચેન્જના અલગ અલગ લોકોએ અખબારી સંવાદદાતાને પોતપોતાની રીતે ચોખવટ કરતા જવાબ આપ્યા છે, પરંતુ નોંધનીય છે કે સુસાન થોમસે પોતાનાં બહેન સુનીતા થોમસની સોફ્ટવેર કંપની માટે એમસીએક્સની પાસે ડેટા માગ્યો હોવાનું દર્શાવતો ઈમેઇલ ઑડિટરોની પાસે છે.

કૉ-લૉકેશન અને ઍલ્ગરિધમિક ટ્રેડિંગની બાબતે ઉંડી ઊતરેલી વેબસાઇટ – https://www.pgurus.comના એક અહેવાલ અનુસાર સેબીએ આ ઑડિટ અહેવાલ સંબંધે એમસીએક્સના તત્કાલીન મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર મૃગાંક પરાંજપેની પાસે જવાબ માગતી નોટિસ મોકલી હતી.

આ વેબસાઇટનું કહેવું છે, અને એ જાણવા માટે વધારે ઊંડા ઊતરવાની જરૂર પણ નથી, કે એમસીએક્સના ડેટા શૅરિંગ કૌભાંડમાં સંડોવાયેલી મુખ્ય વ્યક્તિઓ એનએસઈના કૉ-લૉકેશન કૌભાંડમાં પણ સંડોવાયેલી છે. વળી, તેમની કામ કરવાની પદ્ધતિ પણ સરખી જ છે. સુસાન થોમસ અને તેમના પતિ અજય શાહ વિશે હવે વિચારક્રાંતિના લોકો જાણે જ છે. તેઓ બન્ને એમસીએક્સના આ કૌભાંડમાં સંડોવાયેલા છે.

એમસીએક્સની સ્થાપના કરનાર એફટીઆઇએલ કંપનીની સામેના ષડ્યંત્ર વિશે ઘટસ્ફોટ કરનારા ‘ધ ટાર્ગેટ’ પુસ્તકનો અહીં ફરી ઉલ્લેખ કરવા જેવો છે. એ પુસ્તકના લેખક શાંતનુ ગુહા રેએ પી. ચિદમ્બરમ સામે આંગળી ચીંધી છે. આ એ જ ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન છે, જેમના કથિત ષડ્યંત્રને પગલે એફટીઆઇએલની પાસે એમસીએક્સમાં હિસ્સો વેચાવડાવી દેવાયો. એના વિશે ફરી ક્યારેક વાત કરીશું.

અત્યારે તો ખાસ નોંધવા જેવો મુદ્દો એ છે કે ચિદમ્બરમના વિરોધમાં શીના બોરા મર્ડર કેસનાં આરોપી ઇન્દ્રાણી મુખર્જી પણ પોલીસ સમક્ષ જુબાની આપવાનાં હોવાનું મનાય છે. પી. ચિદમ્બરમ અને તેમના દીકરા કાર્તિની સંડોવણી ધરાવતા આઇએનએક્સ મીડિયા કેસમાં ઇન્દ્રાણી તાજના સાક્ષી બની ગયાં હોવાથી ચિદમ્બરમના પગ નીચે રેલો આવવાની શક્યતા છે.

ઇન્દ્રાણી પોતે એ કેસમાં આરોપી હોવાથી તાજના સાક્ષી બન્યાં છે. સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઑફ ઇન્વેસ્ટિગેશને તેના માટે નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ આપી દીધું છે. આ સાક્ષી તરીકે ઇન્દ્રાણીને દિલ્હીની અદાલત સમક્ષ 23મી મેએ હાજર થવા માટે મુંબઈ વડી અદાલતે પરવાનગી આપી છે.

ઇન્દ્રાણીએ આપેલાં નિવેદનો પરથી કેટલીક વાતો જાણવા મળી છે. એ મુજબ તેમણે 300 કરોડની આવક વેરા ખાતાની નોટિસને પગલે કાર્યવાહીથી બચવા ચિદમ્બરમની મદદ લીધી હોવાનું કહેવાય છે. તેના બદલામાં તેમણે ચિદમ્બરમને કઈ મદદ કરી તેની પોલ 23મી મેની જુબાનીમાં ખૂલી શકે છે.

પોતાની પ્રથમ લગ્નથી થયેલી દીકરીની હત્યાના કેસમાં હાલ ચુકાદાની રાહ જોઈ રહેલાં ઇન્દ્રાણી અને તેમના પતિ પીટર મુખર્જી પણ આઇએનએક્સ મીડિયા કેસમાં આરોપી છે. પીટર મુખર્જી ભારતમાં સ્ટાર ટીવીના પ્રમોટર હતા. ઇન્દ્રાણી અને પીટરની માલિકીની આઇએનએક્સ મીડિયા ટીવી ચેનલને વિદેશથી ફક્ત 5 કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ લાવવાની મંજૂરી મળી હતી, પરંતુ તેઓ ગેરકાનૂની રીતે 305 કરોડનું ભંડોળ લાવ્યાં. આવક વેરા ખાતાએ 2008માં તેમને નોટિસ મોકલી. એ તબક્કે તેમણે ચિદમ્બરમની મદદ લીધી હોવાનું કહેવાય છે. તેના બદલામાં ચિદમ્બરમ અને તેમના દીકરાને કઈ કઈ મદદ કરવામાં આવી તેની વિગતો લોકસભાની ચૂંટણીના પરિણામના જ દિવસે દિલ્હી વડી અદાલતમાં બહાર આવશે.

ઉક્ત કેસમાં પી. ચિદમ્બરમ 25 વખત ધરપકડથી બચી ગયા છે. ધરપકડ સામે આટલી બધી વાર રક્ષણ મળ્યું હોય એવો કદાચ આ પહેલો કિસ્સો હશે.

હજી એમસીએક્સથી શરૂ થયેલી આપણી વાતો પૂરી થઈ નથી. મળીએ આગામી કડીમાં…..

——————-

માહિતી સંદર્ભઃ https://www.pgurus.com/mcx-data-scandal-tip-of-an-ice-berg-or-case-closed-for-sebi/

https://www.thehindubusinessline.com/markets/commodities/forensic-auditors-indicate-igidr-used-data-shared-by-mcx-to-develop-an-algo-trading-strategy/article26935443.ece

હવે એનએસઈ પણ સૅટમાં સેબીના આદેશને પડકારશેઃ શું લાખો ઇન્વેસ્ટરો સાથે કરોડોની રમત કરનારા બધા આરોપીઓ બચી જશે?

લાખો લોકોને એમ લાગતું રહ્યું કે ક્રિકેટ મૅચ લાઇવ રમાઈ રહી છે, પરંતુ મૅચ તો પહેલાં જ રમાઈ ચૂકી હતી. આવું ક્રિકેટજગતની મૅચના પ્રસારણમાં નહીં, પણ સ્ટૉક માર્કેટમાં ચાલી રહેલી ઇન્વેસ્ટરો સાથેની રમતમાં બન્યું છે.

લાખો ઇન્વેસ્ટરો લાઇવ ભાવ જોઈને ટ્રેડિંગ કરી રહ્યા હોવાનું માની રહ્યા હતા, પરંતુ હકીકતમાં કેટલાક બ્રોકરોને બીજાઓની પહેલાં ભાવ જોવા મળી જતા હતા અને તેઓ ટ્રેડિંગ કરીને તેનો (ગેર)લાભ લઈ લેતા હતા.

હા, તમે બરોબર સમજી ગયા છો. આ વાત છે નૅશનલ સ્ટૉક એક્સચેન્જ (એનએસઈ)ના કૉ-લૉકેશન કૌભાંડની. અત્યારે નાણાકીય જગતમાં જેની ચર્ચા ચાલી રહી છે એવા અગત્યના પ્રશ્નોમાં કૉ-લૉકેશન કૌભાંડનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેનું કારણ એ છે કે કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ આશરે 50,000થી 60,000 કરોડ રૂપિયાનું હતું. આ બજારમાં સેકંડના અડધા ભાગનો તફાવત પણ ઘણો મોટો ગણાય છે. આથી તેમાં ગણતરીના બ્રોકરોએ લીધેલા ગેરલાભનું પ્રમાણ પણ ઘણું ઉંચું રહ્યું છે.

એનએસઈની બૉર્ડ ઑફ ડિરેક્ટર્સની મીટિંગમાં નક્કી થયા મુજબ સેબીએ એક્સચેન્જની વિરુદ્ધ આપેલા આદેશને પડકારવામાં આવશે. સેબીએ કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ સંબંધે આપેલા આ આદેશ મુજબ એનએસઈએ 624.89 કરોડ રૂપિયાનો દંડ અને તેના પર 12 ટકા લેખે વ્યાજ એ બધું મળીને આશરે કુલ 1,000 કરોડ રૂપિયાનો દંડ ભરવાનો છે. તેણે એક્સચેન્જને આઇપીઓ લાવવા માટે છ મહિનાની મનાઈ પણ ફરમાવી છે.

સેબીએ એક્સચેન્જમાં કૉ-લૉકેશનના નામે કેટલાક બ્રોકરોને વિશિષ્ટ સુવિધા આપી એ બદલ દંડ કર્યો છે. ઉપરાંત, એક્સચેન્જના ગોપનીય ડેટાનો અનુચિત ઉપયોગ થવાને કારણે ઉઠેલા કૉર્પોરેટ ગવર્નન્સના પ્રશ્ને પણ એક્સચેન્જને દંડ કર્યો છે. એનએસઈના બૉર્ડે લીધેલા નિર્ણય મુજબ સેબીના આદેશને સૅટ (સિક્યૉરિટી ઍપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ)માં પડકારવામાં આવશે, કારણ કે તેની પાસે પડકાર ફેંકવા માટે સબળ દલીલો છે.

અત્યાર સુધી આ કેસમાં અન્યો સામે અપાયેલા ચુકાદામાં પણ સૅટે ઢીલું વલણ અપનાવ્યું હોવાથી એક્સચેન્જ પણ તેનો લાભ ખાટી જાય એવી શક્યતા જાણકારો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

સેબીએ પોતાના આદેશમાં કહ્યું છે કે એક્સચેન્જના ટિક બાય ટિક ડેટા ફીડ માટે સબસ્ક્રિપ્શન કરનારા બ્રોકરોને સમાન સ્તરે કાર્ય કરવા દેવાની ફરજ બજાવવામાં એક્સચેન્જ નિષ્ફળ ગયું છે. તેની ક્ષતિને લીધે કેટલાક બ્રોકરોને બીજાઓ કરતાં પહેલાં ભાવસંબંધી માહિતી મળી ગઈ હતી. ડાર્ક ફાઇબર નામની સુવિધા સંબંધે સેબીએ કહ્યું છે કે એક્સચેન્જ તથા તેના કેટલાક અધિકારીઓએ અમુક બ્રોકરોને બીજાઓ કરતાં વધારે સુવિધા આપી.

કૉર્પોરેટ ગવર્નન્સના કેસમાં સેબીએ કહ્યું છે કે એનએસઈ તથા તેના ભૂતપૂર્વ મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર-ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર રવિ નારાયણ અને ચિત્રા રામકૃષ્ણ બેદરકારી બદલ દોષિત છે. તેમણે ગોપનીય ડેટા ઇન્ફોટેક ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસને આપતી વખતે હિતોના ટકરાવ તરફ ધ્યાન આપ્યું નહીં. આથી એ મામલે પણ તેઓ દોષિત છે.

નોંધનીય છે કે રવિ નારાયણને સૅટે મંગળવારે 14મી મેએ સ્ટેના સ્વરૂપે વચગાળાની રાહત આપી હતી. ચિત્રા રામકૃષ્ણને પણ આવી રાહત મળવાની શક્યતા વ્યક્ત થઈ રહી છે.

તેની પહેલાં છઠ્ઠી મેએ સૅટે રવિ વારાણસી, નગેન્દ્રકુમાર તથા દેવીપ્રસાદ સિંહ નામના ત્રણ અધિકારીઓની સામેની કાર્યવાહીમાં પણ સ્ટે આપ્યો હતો. આ ત્રણે અધિકારીઓએ વેટુવેલ્થ બ્રોકર્સ અને જીકેએન સિક્યૉરિટીઝ નામના સ્ટૉક બ્રોકર્સની સાથે મળીને તેમને બીજાઓની તુલનાએ અનુચિત લાભ આપ્યો હોવાનો આરોપ સેબીએ 30મી એપ્રિલના તેના આદેશમાં મૂક્યો હતો. તેમને બે વર્ષ સુધી કોઈ પણ સ્ટૉક એક્સચેન્જમાં કોઇ પણ હોદ્દો લેવાની મનાઈ ફરમાવવામાં આવી હતી. સૅટે તેમની સામેના આદેશ બાબતે પણ સ્ટે આપ્યો હતો.

એનએસઈ ખાનગી એક્સચેન્જ છે, પરંતુ તેની સામાન્ય છાપ સરકારી એક્સચેન્જ તરીકે જ પાડવામાં આવી છે. સેબીએ અને સૅટે જે રીતે તેની સાથે વ્યવહાર કર્યો છે એ પણ જાણે સરકારી એક્સચેન્જ ગણીને જ કર્યો હોય એવી છાપ પડે છે.

એનએસઈની જેમ એમસીએક્સમાં પણ ડેટા શૅરિંગનું કૌભાંડ થયું હોવાનું બોલાઈ રહ્યું છે, પરંતુ એનએસઈના કેસની જેમ જ સેબી અને સૅટમાં લોકોની લાગણીઓ સાથે રમત થઈ શકે છે એવી વાતો પણ થઈ રહી છે.

એમસીએક્સના ડેટા શૅરિંગ કૌભાંડ વિશે આગામી કડીમાં વાત કરીશું.

—————-

—————-

નો વન કિલ્ડ જેસિકા! એનએસઈના કૉ-લૉકેશન સ્કેમમાં જવાબદાર કોણ?

થોડાં વરસ પહેલાં એક ફિલ્મ આવી હતીઃ ‘નો વન કિલ્ડ જેસિકા’. સસ્પેન્સ થ્રિલર હતી. એક યુવતીનું ખૂન થઈ જાય છે અને જાણે કોઈએ ખૂન જ કર્યું નથી એવો તાલ રચાય છે. હકીકતમાં જેસિકા નામની યુવતી મૃત્યુ પામી હોય છે.

આવું જ કંઈક હાલ નૅશનલ સ્ટૉક એક્સચેન્જ (એનએસઈ)ના કૉ-લૉકેશન કેસના ગોટાળામાં  ચાલી રહ્યું છે. સેબીએ તેનો નબળો ઍકશન ઓર્ડર આ કેસમાં બહાર પાડ્યો, પણ એ ઓર્ડર જ એટલો નબળો બહાર પડાયો હતો કે બે દિવસમાં તો એ ઓર્ડરમાં આરોપી બતાવાયેલા અમુક અધિકારીઓને ઍકશન સામે સ્ટે પણ મળી ગયો. વાહ વાહ સેબીજી!

સેબીનો નબળો ઓર્ડર ઇરાદાપૂર્વકનો? ઓર્ડર સામે સૅટનો સ્ટે દેખાવ પૂરતો? આટલા વિશાળ કૌભાંડની ગંભીર ચકાસણી થઈ રહી છે ખરી, કે પછી બધું પોલમપોલ?

કહેવાય છે કે સેબીએ ઈરાદાપૂર્વક ઓર્ડરમાં કચાશ કે નબળાઈ  રાખી હતી, જેથી એક તરફ તેણે ઍકશન લીધી એવું જગતને દેખાય અને બીજી તરફ  સિક્યૉરિટીઝ ઍપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ જેવી ઉપરી સંસ્થા એ ઓર્ડર સામે મનાઈહુકમ આપી દે, જેથી કહેવાતા આરોપીઓ લોકોને નિર્દોષ લાગવા માંડે.

એનએસઈના બે ભૂતપૂર્વ મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર રવિ નારાયણ અને ચિત્રા રામકૃષ્ણ સામે ઓર્ડર હતો અને તેમને બે વરસ સુધી માર્કેટમાં કોઈપણ સ્વરૂપે ભાગ લેવાની મનાઈ ફરમાવાઈ હતી. આ જ ઓર્ડરમાં સેબીએ આખા ષડ્યંત્રના કહેવાતા સૂત્રધાર અજય શાહ નામની હસ્તી સામે પણ ઓર્ડર બહાર પાડ્યો હતો, વાહ, સૅટે તેમને પણ સ્ટે આપી દીધો. અજય શાહના કેસમાં તો સૅટનું નોંધવું છે કે છેલ્લાં દસ વરસમાં તેની સામે કોઈ ફરિયાદ થઈ નથી. આને જ તો ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ સ્કેમ-વ્હાઈટ કોલર ક્રાઈમ કહેવાતા હોય છે.

રખે ને કોઈ સમજી લે કે આ લોકો કાયમ માટે નિર્દોષ જાહેર થઈ ગયા. તેમની સામે તપાસ ચાલશે અને એ તપાસમાં બારીકાઈ રખાશે એવી આશા રાખીએ. કારણ કે જો સેબી એમાં પણ ઢીલું વલણ રાખશે તો રેગ્યુલેટર તરીકે સેબી કેટલું બદનામ થઈ જશે.

આ કૉ-લૉકેશનનું કૌભાંડ એટલું ગંભીર છે કે અમુક વર્ગ તો તેને કોલસા કૌભાંડ સાથે પણ સરખાવે છે. તેમાં વડાપ્રધાન (ત્યારે મનમોહન સિંહ હતા)ને બધી જ ખબર હતી છતાં તેમણે ચૂપ રહેવું પસંદ કર્યું હતું કે પછી તેમને ચૂપ કરી દેવાયા હતા. વાહ વાહ મનમોહનજી!

સેબી હવે ટૂંક સમયમાં એનએસઈની અરજી પર સુનાવણી કરવાનું છે, જેમાં એનએસઈને 1,000 કરોડની પેનલ્ટીની વાત છે. સેબીએ એનએસઈના બે એમડીને તેમના ચોક્કસ વરસના પગારમાંથી 25 ટકા રકમ પણ પેનલ્ટી સ્વરૂપે જમા કરાવવાનું કહ્યું હતું. આ બાબતને પણ હાલ મનાઈહુકમ મળી ગયો છે. કરોડોનો લાભ ખાટી ગયેલા કેટલાક બ્રોકરોને તો હજી કોઈએ હાથ લગાડ્યો નથી. એમ તો તેમને (ગેર)લાભની પચાસ ટકા રકમ સિક્યૉરિટી તરીકે જમા કરવા કહેવાયું છે. આમ, આ કૌભાંડના સૂત્રધાર કહી શકાય એવી હસ્તીઓ હજી મુક્ત છે, અર્થાત્ સ્ટે પર છે.  

નિષ્ણાતો તો હાલ ત્યાં સુધી કહે છે કે સેબીએ 675 કરોડની પેનલ્ટી કરી એ પણ ઓછી છે. એનએસઈએ પોતે પણ 2,000 કરોડ રૂપિયાની પેનલ્ટીની ધારણા રાખી હતી. આશરે 50-60 હજાર કરોડના આ કૌભાંડને કેટલું ગંભીરતાથી લેવાઈ રહ્યું છે તે આ બધી ‘ઉદાર’ ઍક્શન પરથી સ્પષ્ટ થાય છે.

—————————————-