કોરોના વોરિયર ડૉક્ટરો દેશમાં સ્થાપિત હિતોએ રચેલા તંત્રને લીધે હાલાકી ભોગવે છે

pgi-doctors-759

ભારતમાં રહેલાં વિવિધ પ્રકારનાં સ્થાપિત હિતોની વાત ચાલી રહી છે ત્યારે આજે આપણે આરોગ્ય સેવાના ક્ષેત્રે રહેલાં સ્થાપિત હિતો વિશે થોડી ચર્ચા કરીએ.

કોરોનાનો કહેર હજી દેશમાંથી દૂર થયો નથી. હજી પણ ડૉક્ટરો આ રોગનો ભોગ બની રહ્યા છે. થોડા દિવસો પહેલાંના સમાચાર મુજબ 35 વર્ષના એક ડૉક્ટર કોરોનાનો કાળનો કોળિયો બની ગયા. એ યુવાન તબીબની તસવીર અખબારમાં જોઈ ત્યારે આશ્ચર્ય થયું કે આવો તંદુરસ્ત દેખાતો યુવાન કેવી રીતે મૃત્યુ પામી શકે!

દેખીતી વાત છે કે જે લોકોના મનમાં સેવાભાવ હોય અને એક ડૉક્ટર બનવાની બૌદ્ધિક ક્ષમતા હોય એ જ માણસ ડૉક્ટરીના ઉમદા ક્ષેત્રમાં જોડાય. જો કે, અહીં પણ સ્થાપિત હિતો મોટા પ્રમાણમાં છે. સૌથી પહેલાં તો કહેવું ઘટે કે તબીબી શિક્ષણ ક્ષેત્રને નડતું સૌથી મોટું ગ્રહણ એટલે અનામત પ્રથા.

મેડિકલ ક્ષેત્રે પણ અનામત બહુ મોટું નુકસાન કરે છે. બંધારણમાં ચોખ્ખું કહેવામાં આવ્યું છે કે અનામતની પ્રથા દેશમાંથી કાળક્રમે દૂર કરવી. આમ છતાં સ્થાપિત હિતોએ પોતપોતાના સ્વાર્થ ખાતર તેને ચાલુ રાખી છે. અનામત પ્રથાનો સૌથી મોટી લાભ રાજકારણીઓ વોટ બૅન્કને ટકાવી રાખવા માટે કરે છે. હોંશિયાર વિદ્યાર્થીઓ તનતોડ મહેનત કર્યા બાદ પણ મેડિકલમાં પ્રવેશ લઈ શકતા નથી અને અનામતના જોરે ઓછા ગુણવાળા વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ મળી જાય છે. લાયકાત હોવા છતાં મેડિકલમાં પ્રવેશ નહીં મેળવી શકનારે કાં તો લખલૂટ ખર્ચ કરીને પ્રાઇવેટ ક્વોટા દ્વારા પ્રવેશ લેવો પડે છે અથવા તો ડૉક્ટર થવાનું સ્વપ્ન છોડી દેવું પડે છે. બીજી બાજુ પ્રાઇવેટ ક્વોટાને લીધે પણ ઓછા ગુણવાળા વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ મળી જાય છે.

સરકારી હૉસ્પિટલોમાં કોઈ ડૉક્ટર દારૂ પીધેલી અવસ્થામાં જોવામાં આવે તો તેમાં આશ્ચર્ય પામવા જેવું નથી. શક્ય છે કે એ માણસ ફક્ત અનામતના જોરે મેડિકલમાં પ્રવેશ લઈને આવ્યો હોય. આ વિષયે લખવા બેસીએ તો ઘણું લખી શકાય છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ જ છે કે જો બંધારણના ઘડવૈયાઓએ અનામતની પ્રથા સમય જતાં બંધ કરવાનું કહ્યું હતું તોય હજી કેમ એનો અંત આવતો નથી.

મેડિકલ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયામાં ઘણા લાંબા સમય સુધી ભ્રષ્ટાચાર ચાલ્યો હતો અને તેને કારણે નિવાસી તબીબો એટલે કે સરકારી હૉસ્પિટલોમાં રેસિડન્ટ ડૉક્ટર તરીકે તાલીમ લેતા અને કામ કરતા ડૉક્ટરોને ઘણો અન્યાય થયો છે. ધનાઢ્ય રાજકારણી હોવાના નાતે પોતાની મેડિકલ કૉલેજ ખોલીને ધંધો માંડનારા લોકોએ ક્યારેય સરકારી હૉસ્પિટલોમાં રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોને પૂરતી સુવિધાઓ ક્યારેય વિચાર કર્યો નથી. એમણે તો ફક્ત પોતાનાં સ્થાપિત હિતોની રક્ષા કરીને મૅનેજમેન્ટ ક્વોટામાં લાખો-કરોડો રૂપિયા લઈને એડમિશનો આપ્યાં છે.

તમે જો લાંબા સમયથી અખબારો વાંચતા હશો તો ખબર હશે કે દર વર્ષે કે દર બે વર્ષે એકાદ વાર તો રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોની હડતાળ પડતી જ હોય છે. આ ડૉક્ટરોએ પોતાના કાર્યસ્થળની સ્થિતિ સુધારવા માટે કે પોતાના પર થતા શારીરિક હુમલાઓના વિરોધમાં હડતાળ પાડી હોય એવું બનતું હોય છે. સરકારી હૉસ્પિટલોમાં તેમની સ્થિતિ વિશે લખવા બેસીએ તો દળદાર પુસ્તક લખાઈ જાય.

સરકારી હૉસ્પિટલોમાં નિવાસી ડૉક્ટરોએ ઘણી વાર ઓપરેશન થિયેટરોમાં સ્ટ્રેચર પર સૂવું પડે છે. તેઓ ટૂથબ્રશ હંમેશાં સાથે જ રાખે છે, જેથી બ્રશ કરીને ફ્રેશ થઈને તરત કામે લાગી શકે. આરામનો તો તેમનાથી વિચાર જ થાય નહીં. હોસ્ટેલમાં પોતાના રૂમમાં જઈ શકવાનું તો તેમના નસીબમાં હોય તો જ બને. વાંચકોને જાણીને નવાઈ લાગશે કે નિવાસી તબીબો જ્યારે હડતાળ પાડે છે ત્યારે જ તેમને થોડી રાહત મળે છે. અનેક વાર દરદીઓના સંબંધીઓ તેમના પર હુમલા કરે ત્યારે તેમણે નાછૂટકે હડતાળનો સહારો લેવો પડે છે, અન્યથા સરકારના પેટનું પાણીય હલે નહીં અને તેમણે જશને બદલે જૂતિયાં ખાવાના દિવસો જ ચાલ્યા કરે.

થોડા વખત પહેલાંની વાત છે. ધૂળેની સરકારી મેડિકલ કૉલેજમાં દરદીના સંબંધીઓએ હાડકાંના ડૉક્ટરની એટલી બધી મારપીટ કરી કે તેમની આંખને કાયમી નુકસાન થઈ ગયું.

સરકારી મેડિકલ કૉલેજોમાં નિવાસી ડૉક્ટરે ટાંચાં સાધનોની મદદથી મોટાં મોટાં કામ પાર પાડવાનાં હોય છે. ત્યાં ધસારાના સમયે એક ડૉક્ટરે ઓછામાં ઓછા 200 દરદીઓને તપાસવાના હોય છે. આવામાં જો કોઈ દરદી પાસે જવાનો સમય જ ન મળે અને એના સંબંધીઓ ગુસ્સે ભરાઈ જાય તો ડૉક્ટરે દરદીને બચાવવા કરતાં પોતાને બચાવવા માટે વધુ સતર્ક રહેવું પડે એવી સ્થિતિ હોય છે, કારણ કે ગંભીર હાલતમાં લવાયેલો દરદી ન કરે નારાયણ ને ગુજરી જાય તો એની સાથે આવેલા સંબંધીઓ મારપીટ પર ઉતરી આવે એવું જોખમ હોય છે.

સરકારી હૉસ્પિટલોમાં આવેલા દરદીઓ એમ પણ ગરીબીથી ત્રસ્ત હોય છે અને જો ઘરનો એકનો એક કમાનાર માણસ ગુજરી જાય તો તેઓ નસીબનો દોષ એ ડૉક્ટરના માથે ઠાલવવા તૈયાર થઈ જતા હોય છે. ઘણી વાર એ ગરીબ લોકો શહેરથી દૂરના ગામડામાંથી આવ્યા હોય છે.

એક ડૉક્ટરે એક હડતાળ દરમિયાન સાચું જ કહ્યું હતું કે લોકો સરકારી ડૉક્ટરોને પોતાના ગુલામ માને છે અને શિક્ષિત નાગરિકો તથા પત્રકારો એમની સામે અનેક દલીલો કરતા હોય છે. લોકો એ સમજતા નથી કે સરકારી હૉસ્પિટલોમાં રહેલી કમીઓ માટે સરકાર જવાબદાર હોય છે, નિવાસી તબીબો નહીં.

આ ડૉક્ટરોએ દરદીઓને તપાસવા ઉપરાંત તેમના વતી ફોર્મ પણ ભરવાં પડે છે, કારણ કે ઘણા દરદીઓ નિરક્ષર કે ઓછું ભણેલા હોય છે. દરદીઓ માટે અનેક પ્રકારની દોડાદોડ એમણે કરવી પડે છે. તેનું એક કારણ વોર્ડ બોય કે નર્સની કમી પણ હોઈ શકે છે.

રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોની હોસ્ટેલમાં 100 ચો.ફૂટના નાનકડા ઓરડામાં ચારથી પાંચ ડૉક્ટરોએ ગંદાં ટોઈલેટ તથા આસપાસની ગંદકીની વચ્ચે રહેવું પડે છે અને એમને પોષક ખોરાક મળી શકે એવી કેન્ટીન પણ હોતી નથી. એ જ રીતે હૉસ્પિટલોમાં પણ સ્વચ્છતાનો અભાવ હોય છે. તેઓ વધુ ભણેલા અને વધુ જવાબદાર હોવા છતાં તેમણે સફાઈ કર્મચારીઓની અને એમનાં યુનિયનોની દાદાગીરી સહન કરવી પડે છે.

અનેક નિવાસી તબીબો પોતાના અભ્યાસના કાળ દરમિયાન ડિપ્રેશનનો શિકાર બને છે અને આત્મહત્યા જેવું અંતિમ પગલું પણ ભરી બેસે છે.

એ બધું ઓછું હોય એમ કોરોના કાળમાં આ ડૉક્ટરોએ સતત ભયના ઓથાર વચ્ચે રહીને પોતાની જવાબદારી નિભાવી છે. પોતાના વતનથી દૂર અન્ય શહેરોમાં ભાડાના ઘરમાં રહેતા આ નિવાસી તબીબોને મકાનમાલિકોએ ઘરમાં પેસવા દીધા નહીં હોવાના દાખલા છે. સમગ્ર દેશમાં આવી હાલત જોવા મળી છે. અમુક જગ્યાઓએ કોરોનાના દરદીઓ શોધવા માટે ગયેલા ડૉક્ટરો પર હુમલા થયાના કિસ્સાઓ પણ બન્યા છે. ઘણી જગ્યાએ સરકારી હૉસ્પિટલોમાં કોરોનાના દરદીઓની દિવસ-રાત સેવા કર્યા બાદ ઘરે જવા મથતા ડૉક્ટરોને ટેક્સીવાળાઓએ બેસવા નહીં દીધાના પણ દાખલા છે.

કોરોના વોરિયર તરીકે ડૉક્ટરો માટે થાળીઓ અને ઘંટડીઓ વગાડવામાં આવી, પરંતુ મેડિકલ ક્ષેત્રનાં સ્થાપિત હિતોને દૂર કરવા માટે હજી કોઈ પ્રયાસ થયો નથી.

દેશમાં ઘર કરી ગયેલી બદીઓ વિશેની આપણી વાતચીત જારી રહેશે. બ્લોગ વાંચતાં રહેજો અને વંચાવતાં રહેજો.

————————

 

સરકારી અમલદારીમાં ખાનગી કંપનીની ફેવર કરવાની અને નિવૃત્તિ પછી તેની ફેવર લેવાની!

નિવૃત્ત આઇએએસ ઑફિસર રમેશ અભિષેકે પૂરું પાડ્યું સરકારી અમલદારશાહીના સ્થાપિત હિતનું વધુ એક ઉદાહરણ

રમેશ અભિષેકે માંડમાંડ સરકારી બંગલો ખાલી કર્યાના સમાચાર આવે છે ત્યાં જ એ ભાઈસા’બ એક ખાનગી કંપની – સીએન્ટ લિમિટેડમાં ડિરેક્ટર બની ગયા છે. તેઓ સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા છે અને કોઈ પણ સરકારી અધિકારી નિવૃત્તિ બાદ કોઈ પણ ખાનગી કંપનીમાં કામ કરવા લાગી શકે એવો નિયમ છે, પરંતુ રમેશ અભિષેક એક એવી કંપનીમાં ડિરેક્ટર બન્યા છે, જેને તેમણે સરકારી નોકરી દરમિયાન લાઇસન્સ આપ્યું હતું. આમ, આ પ્રકરણ ‘એક હાથ દે, એક હાથ લે’ જેવું બની ગયું છે.
રમેશ અભિષેક હૈદરાબાદસ્થિત વૈશ્વિક ડિજિટલ એન્જિનિયરિંગ કંપની સીએન્ટમાં ડિરેક્ટર બન્યા હોવાથી ઉદ્યોગજગતમાં તથા અમલદારશાહીમાં ચણભણાટ શરૂ થઈ ગયો છે અને લોકો કહેવા લાગ્યા છે કે આઇએએસના હોદ્દા પર રહેલી વ્યક્તિ આવી રીતે ‘એક હાથ દે, એક હાથ લે’નું વલણ અપનાવે ત્યારે તેમાં ભ્રષ્ટાચારની ગંધ આવે છે. આવી સાવ ઉઘાડી રીતે ભ્રષ્ટાચાર ચાલી રહ્યો છે અને એ પણ એવી વ્યક્તિના શાસનમાં, જેમના પર નાગરિકો એ વાક્ય બદલ ગર્વ કરે છે કે ‘હું ખાતો નથી અને ખાવા દેતો નથી’!!!
આપણે હાલ વિચારક્રાંતિમાં જેની વાત કરી રહ્યા છીએ એ જ સ્થાપિત હિતો આ કેસમાં પણ એવી રીતે કામ કરી રહ્યાં છે કે નરેન્દ્ર મોદી પણ એમનું કંઈ બગાડી શકતા નથી. શક્ય છે કે એ બધાં ભેગા મળીને અંદરખાનેથી નરેન્દ્ર મોદીનું કંઈક બગાડી રહ્યાં હોય! આથી જ આપણે હાલમાં લખવું પડ્યું હતું કે ભારતમાંથી સ્થાપિત હિતોની બનેલી આઇએએસ સિસ્ટમને નાબૂદ કરવાનો સમય પાકી ગયો છે?
હાલમાં જ સરકારે નવી શિક્ષણ નીતિની અને સરકારી કંપનીઓ તથા બૅન્કોમાં નોકરી માટે કોમન એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ લેવાની જાહેરાત કરી છે. હવે સરકારી નોકરીની અંગ્રેજોના સમયથી ચાલતી આવેલી આ સનદી સેવાને પણ નવી શિક્ષણ નીતિ હેઠળ બરખાસ્ત કરી દેવી જોઈએ એવું કહેશું તો એમાં કંઈ ખોટું નહીં હોય. ‘જૅક ઑફ ઑલ, માસ્ટર ઑફ નન’ જેવી આઈએએસની પદવી મૂગા મોંએ સરકારનું કામ કરે એવા અધિકારીઓની ફોજ બનાવવા માટે અંગ્રેજોએ દાખલ કરી હતી, પણ હવે દેશમાં એ સિસ્ટમમાં સ્થાપિત હિતો ઘર કરી ગયાં હોવાનું જોવા મળી રહ્યું છે. રમેશ અભિષેક એનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે. તેઓ જ્યાં જાય ત્યાં બખડજંતર કરે છે. બિહાર કૅડરના આ અધિકારીએ બિહારમાં લાલુપ્રસાદ યાદવના કાળમાં ગોટાળા કર્યા હોવાનું અગાઉ બહાર આવી ચૂક્યું છે. પછીથી તેમણે ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશન (એફએમસી)ના ચૅરમૅનપદે રહીને એનએસઈએલ કેસમાં કોમોડિટી બ્રોકરોને છાવરવાનું કામ કર્યું હોવાનો આક્ષેપ થયો અને ન્યાયતંત્રમાં પણ એમના નામની બૂમાબૂમ થઈ. હાલમાં જ આપણે જોયું કે સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને એમની સામેના ભ્રષ્ટાચારના આરોપોને ગંભીર ગણાવીને આર્થિક બાબતોના મંત્રાલયને તેમાં તપાસ કરવાનું કહ્યું હતું.
પીગુરુસ ડોટ કોમના અહેવાલ (https://www.pgurus.com/after-abusing-power-by-granting-license-to-cyient-ltd-as-dpiit-secretary-retired-babu-ramesh-abhishek-joins-its-board/) અનુસાર રમેશ અભિષેક નિવૃત્તિ સમયે ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રી ઍન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ (ડીપીઆઇઆઇટી)માં સેક્રેટરી તરીકે કાર્યરત હતા. તેમણે એ હોદ્દા પર રહીને જ સીએન્ટ લિમિટેડની પેટા કંપની સીએન્ટ સોલ્યુશન્સ ઍન્ડ સીસ્ટમ્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ લાઇસન્સ આપ્યું હતું. સીએન્ટ લિમિટેડ કંપનીમાં ડિરેક્ટર બની ગયા બાદ હવે શક્ય છે કે તેમણે ડીપીઆઇઆઇટીમાં રહીને જેમને જેમને લાઇસન્સ આપ્યાં હશે એ બધી કંપનીઓમાં તેઓ ડિરેક્ટર બનીને પોતાના કાળા ધનને સફેદ કરવા લાગી જાય. તેમની સામે પીગુરુસ ડોટ કોમ વેબસાઇટે ચોખ્ખું લખ્યું હતું કે તેમની દીકરી વનીસાની કંપની થિંકિંગ લીગલ મારફતે તેમણે મોટાપાયે લાંચ લીધી હોવાનો આક્ષેપ છે.
વર્ષ 2016થી ડીપીઆઇઆઇટીના સેક્રેટરી તરીકે તેમણે મેક ઇન ઇન્ડિયા, સ્ટાર્ટ અપ ઇન્ડિયા અને ઈઝ ઑફ ડુઇંગ બિઝનેસ જેવી સરકારી યોજનાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનું હતું, પરંતુ એ મોરચે તેમણે કોઈ નક્કર કાર્ય કર્યું હોય એવું દેખાતું જ નથી. ઉલટાનું, ડીપીઆઇઆઇટીમાં સ્ટાર્ટ અપ તરીકે અરજી કરનારી કંપનીઓને થિંકિંગ લીગલ મારફતે અરજીઓ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવી હોવાનો પણ આક્ષેપ છે. રોથચાઇલ્ડ નામની કંપનીએ પણ 2 કરોડ રૂપિયાની ફી આપીને થિંકિંગ લીગલને કાનૂની સલાહકાર બનાવી હતી. આ રકમ ફીના નામે લેવાયેલી લાંચ નહીં તો બીજું શું છે એવી ચર્ચા ઉદ્યોગજગતમાં ચાલી રહી હોવા છતાં રમેશ અભિષેકનું એક રૂંવાડુંય ફરકતું નથી. જો કે, એમની પાસેથી રૂંવાડું ફરકવાની અપેક્ષા રાખવી એ જ ગાંડપણ છે. આ જ માણસે એફએમસીના ચૅરમૅનપદે રહીને 2013-14માં વકીલની પદવી ધરાવતી દીકરી વનીસાને સેબીમાં કામે રખાવી હતી, જેથી તેને નિયમનકારી બાબતોનો અનુભવ મળી જાય.
કહેવાય છે કે હાલમાં યુએસ-ઇન્ડિયા બિઝનેસ કાઉન્સિલના બોર્ડ ઑફ ડિરેક્ટર્સમાં પણ તેમની નિમણૂક થઈ. ડીપીઆઇઆઇટીના સેક્રેટરીપદે રહીને તેમણે અમેરિકન કંપનીઓને ભારતમાં રોકાણ કરવા માટે જે ‘સુવિધા’ કરી આપી તેના બદલામાં આ નિમણૂક થઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. ખરું પૂછો તો ઉક્ત કાઉન્સિલના ડિરેક્ટરપદે થયેલી નિમણૂકની બાબત વધારે ગંભીર કહેવાય એવી છે. તેનું કારણ એ છે કે કાઉન્સિલે અમેરિકાના એન્જલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ નેટવર્ક્સ સહિતની અનેક ટેક્નૉલૉજી કંપનીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરીને થિંકિંગ લીગલ પાસેથી ‘કાનૂની સલાહ’ લીધા બાદ જ ડીપીઆઇઆઇટી સમક્ષ અરજીઓ કરી હતી.
પીગુરુસ ડોટ કોમનો અહેવાલ કહે છે કે જો સરકાર રમેશ અભિષેકના બિઝનેસ નેટવર્કની ઊંડી તપાસ કરાવશે તો શક્ય છે કે તેઓ કોના મારફતે આટલું છડેચોક અને નિર્લજ્જપણે ‘એક હાથ દે, એક હાથ લે’નું કામ કરી રહ્યા છે.
સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશનમાં થયેલી ફરિયાદ મુજબ અતુલ વર્મા નામના એક સરકારી અધિકારીએ સીબીઆઇમાં અભિષેક વિરુદ્ધ ફરિયાદ નોંધાવી હતી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે અભિષેકે કોમોડિટી બ્રોકરોનો સાથ લઈને તેમની પાસેથી મોટી રકમ લીધી હતી, જે થિંકિંગ લીગલને અપાયેલી કાનૂની સલાહની ફી સ્વરૂપે હતી. સરકારી અમલદારોમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે કે આ માણસથી એક દિવસ પણ રૂપિયા કમાયા વગર ચાલતું નથી એવું લાગે છે.

——————–

લોકોને ન્યાય અપાવવા ભરતી થયેલા પોલીસો પોતે જ સ્થાપિત હિતોને લીધે ન્યાયથી વંચિત રહી ગયા છે

તસવીર સૌજન્યઃ સુધીર શેટ્ટી (ડીએનએ)

ગયા વખતના બ્લોગમાં આપણે જોયું કે ગુનેગારો, રાજકારણીઓ અને સરકારી અમલદારોની સાંઠગાંઠને લીધે દેશનું પોલીસ તંત્ર બેફામ બની ગયું છે. જો કે, પોલીસોની પોતાની સ્થિતિ પણ દયનીય હોય છે. નોંધનીય રીતે પોલીસ દળમાં 86 ટકા લોકો કોન્સ્ટેબલનો હોદ્દો ધરાવનારા હોય છે. એમને એકેય બઢતી મળતી નથી. હેડ કોન્સ્ટેબલ બનવા માટેની તક દરેકને મળતી નથી. પરિણામે, મોટાભાગના પોલીસો કોન્સ્ટેબલ તરીકે જ નિવૃત્ત થાય છે. પોલીસોના કામની અને રહેવાની બન્ને જગ્યાએની સ્થિતિ બદતર હોય છે. ઘણાં પોલીસ ક્વોર્ટર્સમાં પૂરતી સુવિધાઓ હોતી નથી. આ જ સ્થિતિ પોલીસ ચોકીઓની પણ હોય છે. વરસાદમાં પોલીસ ચોકીમાં પાણી ભરાતું હોવાથી માંડીને પીવાના શુદ્ધ પાણીની પોલીસ ચોકીમાં વ્યવસ્થા ન હોય ત્યાં સુધીની અનેક સમસ્યાઓનો પોલીસોએ સામનો કરવો પડે છે.

પોલીસ દળમાં કર્મચારીઓની કમી હોવાને કારણે ઘણી વખત એફઆઇઆરના સ્થાને ફક્ત એનસી નોંધી લેવામાં આવે છે. અભ્યાસમાં જણાઈ આવ્યું છે કે પોલીસે નોંધેલા 50 ટકા (બળાત્કારના કેસમાં લગભગ 80 ટકા) કેસમાં ગુનેગારો પુરાવાના અભાવે અથવા અધૂરી તપાસને કારણે નિર્દોષ છૂટી જાય છે. પોલીસ અને સરકારી વકીલો વચ્ચેના સમન્વયનો અભાવ પણ આના માટેનું એક કારણ છે. ગુનેગારો છટકી જવાને લીધે નાગરિકોનો પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર પરથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે.

ફરી પાછા પોલીસોની સ્થિતિ પર આવીએ. રાષ્ટ્રીય પોલીસ પંચે છેક 1979માં કહ્યું હતું કે નીચલા હોદ્દાના પોલીસોએ સપ્તાહના સાતેય દિવસ 10થી 16 કલાક કામ કરવું પડે છે. પૂરતા આરામ અને મનોરંજનના અભાવે પોલીસો હંમેશાં માનસિક તાણ હેઠળ રહે છે અને તેઓ તબિયતનું ધ્યાન રાખી શકતા નથી. તેની અસર એમના મનોબળ પર થાય છે. તેમના કામના તથા રહેવાના સ્થળની કમીઓ દૂર કરવા તરફ ધ્યાન આપવાની ખાસ આવશ્યકતા હોવાનું ઉક્ત પંચે નોંધ્યું હતું.

દેશમાં 2019માં તૈયાર કરવામાં આવેલા બીજા એક અહેવાલ મુજબ પોલીસે દરરોજ સરેરાશ 14 કલાક કામ કરવું પડે છે. પોલીસોની સંખ્યા મંજૂર થયેલા કર્મચારીગણના માત્ર 77 ટકા છે. એ અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે 20 રાજ્યોનાં 70 પોલીસ સ્ટેશનો પાસે વાયરલેસ વાન ન હતી, 214 પોલીસ સ્ટેશનો પાસે ફોન ન હતો તથા 24 પોલીસ સ્ટેશનોમાં વાયરલેસ પણ નહીં અને ફોન પણ નહીં એવી ‘કરુણ’ પરિસ્થિતિ હતી. ઉપરાંત, 240 પોલીસ સ્ટેશનો પાસે પોતાનું કોઈ વાહન ન હતું. 42 ટકા પોલીસોએ જણાવ્યા મુજબ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફોરેન્સિક ટેક્નૉલૉજી ઉપલબ્ધ ન હતી. પોલીસોના પરિવારોને પૂછવામાં આવ્યું તો પાંચમાંથી ત્રણ પરિવારોએ કહ્યું હતું કે તેમને ફાળવાયેલા સરકારી ક્વોર્ટર્સથી તેઓ સંતુષ્ટ નથી. 12 ટકા પોલીસોએ કહ્યું હતું કે પોલીસ સ્ટેશનમાં પીવાના પાણીની સુવિધા નથી અને 18 ટકાએ કહ્યું હતું કે શૌચાલયો સ્વચ્છ હોતાં નથી.

આવા પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં રહેવા છતાં પોલીસો મૂગા મોંએ પોતાનું કામ કર્યે રાખે છે. ઉલટાનું, એમણે હંમેશાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ગાળાગાળી અને દાદાગીરી સહન કરવી પડે છે. શિસ્તબદ્ધ દળ હોવાને કારણે તેઓ એ બધું સહન કર્યે રાખે છે. નીચલા સ્તરના પોલીસોએ કાયમ ઉપરના દબાણને વશ થઈને કામ કરવું પડે છે. કોઈ ગુનાની તપાસમાં પણ તેમણે ઉપરી અધિકારીઓના આદેશાનુસાર જ કામ કરવું પડે છે. એ ઉપરી અધિકારીઓ હંમેશાં ગૃહપ્રધાન કે મુખ્ય પ્રધાન કે બીજા કોઈ નેતાની મરજી મુજબ વર્તતા હોય એવું આ દેશનો સામાન્ય નાગરિક પણ જાણે છે.

વધુ કલાકો ઘરથી દૂર રહેવાને કારણે પોલીસોએ બહારના ખોરાક પર આધાર રાખવો પડે છે, જે દેખીતી વાત છે કે ઘર જેવો ન જ હોય. તેને લીધે પોલીસો ડાયાબિટીસ, હાઇ બ્લડ પ્રેસર, હૃદયરોગ, કૅન્સર, વગેરે જેવી બીમારીઓનો ભોગ બને છે. અઠવાડિયામાં એક રજા પણ મળે નહીં એ સ્થિતિ એમના સંપૂર્ણ સામાજિક જીવન પર પણ અસર કરે છે. ઘણી વાર તો કોન્સ્ટેબલોએ વરિષ્ઠ અધિકારીનાં ઘરનાં કામ પણ કરી આપવાં પડે છે. પોતાનાં બાળકો અને પત્ની માટે સમય ફાળવી નહીં શકનારા પોલીસોએ ઊપરીના ઘરનાં કામ કરવાં પડે ત્યારે તેમના મન પર શું વીતતી હશે એ સમજી શકાય એવી વાત છે.

પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં કામ કરતા હોવાને કારણે તેમનું વર્તન સામાન્ય મનુષ્યો કરતાં અલગ થઈ જાય છે. 2019ના સર્વેક્ષણમાં જણાઈ આવ્યું હતું કે 83 ટકા પોલીસોને ગુનેગારોની મારપીટ કરીને ગુનાની કબૂલાત કરાવવામાં કંઈ ખોટું લાગતું નથી. 37 ટકાનું કહેવું હતું કે નાના ગુનાઓમાં તેઓ પોતે જે સજા કરે છે એ જ કાનૂની ખટલા બાદ મળતી સજા કરતાં વધારે સારી હોય છે.

આવા આ પોલીસ દળે કોરોના વાઇરસના રોગચાળામાં અનેક નિષ્ઠાવાન કર્મચારીઓ ગુમાવ્યા છે.

પોલીસ દળ સ્વતંત્ર બુદ્ધિથી કામ કરી શકે એવી સ્થિતિ આ દેશમાં મુશ્કેલ લાગી રહી છે. તેનું કારણ સ્થાપિત હિતો છે. ગામ કે શહેરની સુરક્ષા કરવાને બદલે પોલીસોએ નેતાઓની સુરક્ષા સંભાળવી પડે છે. લાંચ આપીને કે લાગવગ લગાડીને પોલીસ દળમાં ભરતી થયેલા કર્મચારીની વાત જુદી છે, પણ જ્યારે કોઈ પ્રામાણિક કોન્સ્ટેબલે કે તેના ઉપરીએ ભ્રષ્ટ, ગુનાકીય ભૂતકાળ ધરાવતા નેતાની સલામતી સાચવવી પડે ત્યારે તેના મન પર શું વીતતી હશે એ વિચાર કરવા જેવી વાત છે.

પોતે જ ન્યાયથી વંચિત રહેતા હોય એવા પોલીસો અને ન્યાયતંત્ર પાસેથી ન્યાયની કે ત્વરિત ન્યાયની અપેક્ષા કેવી રીતે રાખી શકાય. આ બધું સ્થાપિત હિતોને લીધે થાય છે. અભ્યાસો તો ઘણા થઈ ગયા, પરંતુ તેમનો અમલ થતો નથી. પરિણામે, પોલીસ દળ અત્યારે દયનીય સ્થિતિમાં છે. તેઓ ક્યારેય માથું ઉંચકી શકે નહીં એવી સ્થિતિ સ્થાપિત હિતોએ સર્જેલી છે.

આવતા વખતે આપણે કોરોના રોગચાળામાં અનેક સારા-સારા ડૉક્ટરો ગુમાવનારા તબીબી વર્ગની સમસ્યા વિશે વાત કરીશું.

————————-

‘હલકું લોહી હવાલદાર’નું થવા પાછળ મુખ્ય કારણ છે રાજકીય સ્થાપિત હિતો

ગુનેગારો, રાજકારણીઓ અને સરકારી અમલદારોની સાંઠગાંઠને લીધે દેશનું પોલીસ તંત્ર બેફામ બની ગયું છે

પોલીસથી જેટલા દૂર રહેવાય એટલું સારું એવું સામાન્ય માણસ બોલવા લાગે એ સ્થિતિ શું સારી કહેવાય? દેશમાં હાલત એટલી ખરાબ છે કે નિર્દોષ માણસો પોલીસના હાથનો માર ખાય છે અને કસ્ટડીમાં મોતને પણ ભેટે છે, જ્યારે રીઢા ગુનેગારો પકડાયા પછી પણ આબાદ છટકી જાય છે.

દેશમાં સ્થાપિત હિતોએ આ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી છે, જેના વિશે કેટલાક નોંધનીય મુદ્દાઓની આજે વાત કરીએઃ

પોલીસ તંત્રમાં સુધારા કરવા વિશે રચાયેલી વોહરા કમિટીના અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે ગુનેગારો, રાજકારણીઓ અને સરકારી અમલદારોની સાંઠગાંઠને લીધે દેશનું પોલીસ તંત્ર બેફામ બની ગયું છે. અહેવાલ મુજબ માફિયાઓનું નેટવર્ક સમાંતર સરકાર ચલાવે છે અને સરકારી તંત્ર નમાલું એટલે કે અપ્રસ્તુત બની ગયું છે. આ પરિસ્થિતિને બદલવા માટે વોહરા કમિટીએ એક સંસ્થા રચવાની ભલામણ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે રાજકારણમાંથી ગુનાકીય તત્ત્વોને દૂર કરવાની તથા સમગ્ર ગુનાકીય ન્યાયપ્રણાલીમાં સુધારા કરવાની જરૂર છે. ગુનાકીય ન્યાયપ્રણાલીના સુધારાઓમાં પોલીસ તંત્રના સુધારાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

દેશમાં પ્રવર્તમાન ભયંકર સ્થિતિ માત્ર વોહરા કમિટીના ધ્યાનમાં આવી એવું નથી. વર્ષ 2007માં રચાયેલા બીજા વહીવટી સુધારા પંચે કહ્યું હતું કે પોલીસોને વધારેપડતી સત્તાઓ આપવામાં આવી છે, જેનો ઉપયોગ રાજકારણીઓ કરે છે. રાજકારણીઓ પોતાનાં વ્યક્તિગત અને રાજકીય હિતો માટે પોલીસોનો ઉપયોગ કરે છે.

રાજકારણમાં ગુનેગારો પ્રવેશ્યા છે અને એ જ ગુનેગારો ગૃહપ્રધાન બનીને પોલીસો પર રાજ કરે છે. ચોરના હાથમાં તિજોરીની ચાવી હોય એના જેવી આ સ્થિતિનો દુરુપયોગ દેશભરમાં છડેચોક થઈ રહ્યો છે, પરંતુ પોલીસતંત્ર માટે સૂચવાયેલા સુધારાઓ હજી પૂરેપૂરા અમલમાં મુકાયા નથી. તેનું કારણ એ જ છે કે ગુનાકીય રાજકારણ એ તંત્રનો પોતાનાં સ્થાપિત હિતો માટે દુરુપયોગ કરવા ચાહે છે.

સામાન્ય જનતા પોલીસોથી ડરે છે એના કરતાં પણ પોલીસોની નબળાઈથી ડરે છે એમ કહીએ તોપણ ચાલે, કારણ કે રાજકારણીઓના ગુલામ બની ગયેલા પોલીસો સ્વતંત્રતાની હિમાયત કરી શકે એ શક્ય જ નથી. આથી જ તેઓ પોતાના રાજકીય બોસના ઇશારે કામ કરતા હોય છે. આ સાંઠગાંઠના પરિણામે પોલીસો પ્રોફેશનલ રીતે એટલે કે પોતાની ફરજને છાજે એ રીતે નિર્ણયો લઈ શકતા નથી. જનતા પોલીસોથી ડરે છે એનું આ જ કારણ છે.

પોલીસો પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરે નહીં એ માટે તેઓ રાજકીય સત્તાને તથા વરિષ્ઠ પોલીસોને જવાબ દેવા બંધાયેલા હોવા જોઈએ અને પોલીસના કામકાજ પર નજર રાખવા માટે સ્વતંત્ર સત્તાનું નિર્માણ થવું જોઈએ. પોલીસો તો આજે પણ રાજકીય સત્તાને જવાબ દેવા બંધાયેલા છે, પરંતુ એ રાજકીય સત્તા પોતે જ ગુનાકીય તત્ત્વો ધરાવતી હોય તેનું શું? આ જ કારણ છે કે ગંભીર આરોપો ધરાવતી વ્યક્તિઓને જનપ્રતિનિધિ બનવા જ દેવી જોઈએ નહીં. સર્વોચ્ચ અદાલત પણ કહી ચૂકી છે કે પોલીસોના દુરાચારની ફરિયાદોમાં તપાસ કરવા માટે સ્વતંત્ર તકરાર નિવારણ સત્તાની સ્થાપના થવી જોઈએ.

વાંચકો જાણતા હશે કે દેશમાં છેક 2006થી મોડેલ પોલીસ ઍક્ટ એટલે કે આદર્શ પોલીસ ધારો ઘડવામાં આવ્યો છે. એ કાયદા મુજબ પોલીસોના કામકાજ પર દેખરેખ માટે દરેક રાજ્યમાં એક ઑથોરિટીની રચના થવી જોઈએ. તેમાં વડી અદાલતના નિવૃત્ત ન્યાયમૂર્તિઓ, સમાજના સભ્યો, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારીઓ તથા બીજા રાજ્યના વહીવટી અધિકારીઓ લેવાવા જોઈએ.

સર્વોચ્ચ અદાલતે 2006ના એક કેસમાં સાત દિશાનિર્દેશો આપ્યા હતા, જે આ પ્રમાણે હતાઃ 1) રાજ્ય સલામતી પંચની સ્થાપના કરવી, 2) પોલીસ મહાનિદેશક (ડીજીપી) માટે બે વર્ષની મુદત નિશ્ચિત કરવી, 3) સુપરિન્ટેન્ડન્ટ તથા સ્ટેશન હાઉસ ઑફિસરની પણ બે વર્ષની મુદત નિશ્ચિત કરવી, 4) કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવા માટે અને તપાસ માટે એ બન્ને પ્રકારનાં કામ માટે અલગ અલગ તંત્ર રાખવું, 5) પોલીસ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ બોર્ડ (નીચલા હોદ્દાના પોલીસોની રજૂઆતો સાંભળનારી સત્તા)ની સ્થાપના કરવી, 6) રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે પોલીસ તકરાર નિવારણ સત્તાની સ્થાપના કરવી અને 7) કેન્દ્રીય સ્તરે રાષ્ટ્રીય સલામતી પંચની સ્થાપના કરવી.  

પોલીસોના હાથે થતા અતિરેકને જોયા બાદ સામાન્ય જનતા હલકું લોહી હવાલદારનું એ કહેવતની નજરે એમને જોવા લાગે છે. જો કે, જેમણે એમની કામની સ્થિતિ જોઈ છે તેઓ થોડો અલગ દૃષ્ટિકોણ પણ ધરાવે છે. ભારતીય પોલીસ દળ પર કામનો વધુપડતો બોજ છે અને એમને ઘણો ઓછો પગાર મળે છે એ વાત એમના વિશે અભ્યાસ કરનારી ટુકડીઓ પણ કહી ચૂકી છે. એમની આવી સ્થિતિ રાખવા માટે રાજકીય સ્થાપિત હિતો જવાબદાર છે એમ કહીએ તો અતિશયોક્તિ નહીં કહેવાય. રાજકારણીઓએ પોલીસોનો અવાજ દબાવી રાખવામાં કોઈ કચાશ રાખી નથી એટલું આના પરથી સ્પષ્ટ કહી શકાય. વર્ષ 2017માં કરાયેલા એક અભ્યાસ મુજબ દર એક લાખ નાગરિકોએ પોલીસોની સંખ્યા 131 છે. વાસ્તવમાં દેશમાં મંજૂર કરાયેલી સંખ્યા 181 છે અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે સૂચવેલી સંખ્યા 222 છે. કર્મચારીગણ ઓછો હોવાને લીધે પોલીસોએ વધારે કલાકો સુધી વધારે કામ કરવું પડે છે. તેનાથી તેમની કામગીરી કથળેલી રહે છે.

પોલીસોની સ્થિતિ થોડી અલગ ચર્ચા માગી લે છે તેથી તેના વિશે આવતા વખતે વાતો કરીશું.

——————————-

કોરોના કાળમાં ઘણા ડૉક્ટરો અને પોલીસો સેવા-સુવિધાઓના અભાવે કાળનો કોળિયો બન્યા છે

કોરોનાની સ્થિતિમાં જોવા મળેલી સ્થાપિત હિતોની વાતને આપણે આગળ વધારીએ એવો પ્રતિસાદ બ્લોગના ઇમેઇલ પર મળ્યો છે. એવામાં બેંગલોરમાં તોફાનોના સમાચાર આવ્યા. એ તોફાનોને કોરોના સાથે સંબંધ નથી, પરંતુ સ્થાપિત હિતો સાથે સંબંધ છે. જો કે, આજે આપણે જે વાત કરવાના છીએ તેને આ બન્ને સાથે સંબંધ છે.

ભારતમાં હવે કોમી જુવાળ પેટાવવાની વારંવાર કોશિશ થઈ રહી છે. જો લોકો તેની પાછળની ચાલને સમજ્યા વગર વિનાકારણે ઉશ્કેરાઈ જશે અને કોઈ અનિચ્છનીય પગલું ભરી બેસશે તો મુશ્કેલી થશે. દિલ્હીમાં થયેલાં ધરણાં હોય કે બેંગલોરમાં થયેલાં તોફાનો અને પોલીસ સ્ટેશન પરનો હુમલો હોય, દેશમાં ફરી કોમી રમખાણો ભડકાવવાની કોશિશ થઈ રહી છે. સદનસીબે પ્રજા હવે કોમી તત્ત્વોની ચાલબાજી સમજી ગઈ છે, છતાં હજી સાવધ રહેવાની જરૂર છે.

આપણે સ્થાપિત હિતો સંબંધે આ જ વાત કરવાની છે. હાલમાં બે સમાચાર પ્રગટ થયા હતા. એમાંથી એકમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે કોરોનાએ 196 ડૉક્ટરોનો ભોગ લીધો છે. મુંબઈથી આવેલા બીજા સમાચાર મુજબ શહેરના 40,000 પોલીસોમાંથી લગભગ 56 પોલીસો કોરોનાનો ભોગ બન્યા છે. કોરોનાનો ભોગ તો કોઈ પણ વ્યક્તિ બની શકે છે, પરંતુ ડૉક્ટરો અને પોલીસો તથા બીજા સામાન્ય નાગરિકો વચ્ચે એક મોટો ફરક છે. બીજા નાગરિકો ધારે તો ઘરમાં બેસી શકે છે. ઉલટાનું, સરકાર સામેથી એમને કહે છે કે તમે ઘરમાં બેસો, વગર કામે બહાર નીકળો નહીં. તેનાથી વિપરીત, પોલીસો અને ડૉક્ટરોએ પોતાની ફરજના ભાગરૂપે બહાર નીકળવું પડે છે. આપણે ગયા વખતે શરૂ કરેલી વાતને આગળ વધારતાં એ કહેવાનું છે કે કોરોનાનો પહેલો કેસ ભારતમાં આવ્યો ત્યારથી લઈને આ લખાઈ રહ્યું છે ત્યાં સુધી એકેય દિવસ એવું લાગ્યું નથી કે કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકારોએ આ બન્ને વર્ગ માટે વિશેષ પગલાં લીધાં હોય. એમને કોરોના વોરિયર ગણાવાયા અને એમના માનમાં થાળીઓ અને શંખ વગાડવામાં આવ્યા, પરંતુ તેઓ કોરોનાથી હેમખેમ રહી શકે એવાં પગલાંનો તદ્દન અભાવ રહ્યો છે. સફાઈ કર્મચારીના ગળામાં નાગરિકોએ ચલણી નોટોના હાર પહેરાવ્યા હોય કોરોના કાળમાં એવું પણ જોવામાં આવ્યું છે, જ્યારે ડૉક્ટરોને એમના હકનું સ્ટાઇપેન્ડ (મહેનતાણું) પણ સમયસર મળ્યું નથી.

પોલીસો અને ડૉક્ટરો એ બન્ને વર્ગને લાગુ પડતી બાબત એ છે કે આ દેશમાં એમની સંખ્યા હંમેશાં જોઈએ એના કરતાં ઘણી ઓછી રહી છે. હવે કોરોનાએ એ અછતમાં પણ ઉમેરો કરીને એ વીર બહાદુરોને આપણી વચ્ચેથી ખેંચી લઈને સ્વર્ગે પહોંચાડી દીધા છે. આ લખનારે પત્રકારત્વનાં વર્ષોમાં પોલીસો અને ડૉક્ટરો એ બન્નેની સ્થિતિનો અભ્યાસ કર્યો છે તથા એમની વચ્ચે રહીને પત્રકારત્વ કર્યું છે. તેઓ હંમેશાં ઉપેક્ષાનો ભોગ બન્યા છે અને હજી બની રહ્યા છે. એમનો જન્મ જાણે નાહકના હેરાન થવા માટે અને મરવા માટે થયો હોય એવી સ્થિતિ અત્યારે પ્રવર્તી રહી છે.

આખા ગામના ઉતાર જેવા તથા અનેક ગુનાઓમાં સામેલ હોય એવા નેતાઓને સુરક્ષા માટે પોલીસોને તહેનાત રાખવામાં આવે છે, જ્યારે ડૉક્ટરો અને પોલીસોની સલામતી માટે કે દેખભાળ માટે નક્કર પગલાંનો અભાવ રહ્યો છે. આ વાત અનેક સમાચારોમાં બહાર આવી છે. એપ્રિલના એક સમાચારની વાત કરીએ તો એ મહિને 57 વર્ષીય પોલીસ કોન્સ્ટેબલને કોરોનાનાં લક્ષણો દેખાયાં ત્યારે એમનો દીકરો એમને ચાર સરકારી હૉસ્પિટલમાં લઈને ફર્યો, પરંતુ ક્યાંય એમને ખાટલો અપાયો નહીં. એમને ઘરમાં ક્વોરન્ટાઇન કરવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું. છેવટે એમને વરિષ્ઠ પોલીસોની મદદથી કેઈએમ હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરાયા, પરંતુ આઇસીયુમાં એમનું મૃત્યુ થયું. બીજા અનેક સમાચારો પરથી જાણવા મળ્યું છે કે ડૉક્ટરો પાસે પોતાની સલામતી માટે પૂરતી પીપીઈ કિટ પણ ન હતી. ડૉક્ટરો હાથ જોડીને બધાને કહેતા રહ્યા કે લોકો ઘરમાં રહીને લોકડાઉનનું પાલન કરે એ ઘણું જરૂરી છે, પરંતુ લોકોને ઘરમાં રાખવા માટેની કડકાઈ કરી શકે એટલી પોલીસોની સંખ્યા આ દેશમાં નથી. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ઘણા લોકો સખણા રહ્યા નહીં અને તેમને કારણે ડૉક્ટરો અને પોલીસોએ વિનાકારણે જીવ ગુમાવવા પડ્યા. વળી, રોગચાળો પણ વધવા લાગ્યો.

ભારતમાં જો કોરોના આવશે તો તેને કડક લોકડાઉન રાખ્યા વગર કાબૂમાં રાખી શકાશે નહીં એવું સ્પષ્ટ હોવા છતાં એવું જોવામાં આવ્યું કે કોઈ રાજકારણીએ પોલીસની મદદથી લોકોને ઘરમાં રાખવાની કોશિશ કરી નહીં. ક્યારેક પોલીસે કડકાઈ દાખવી તો એમની તસવીરો અને વિડિયો વાઇરલ થયાં અને એમણે નાછૂટકે પોતાની જાતને કાબૂમાં રાખવી પડી, અન્યથા પોલીસ અત્યાચાર કરે છે એવો પ્રચાર થયો હોત.

ડૉક્ટરો અને પોલીસો પોતાના પરિવારથી દૂર રહીને લોકોની સેવા કરતાં રહ્યા, પરંતુ એમની સલામતી, સુવિધા તરફ સંપૂર્ણપણે દુર્લક્ષ થયું. અધૂરામાં પૂરું, કેટલાક લોકોએ ડૉક્ટરો પર હુમલા કર્યા. એમાં પણ કોમી રંગ આપવાનો પ્રયાસ થયો. એક સમાચાર એજન્સી તો એવી છે કે તેણે કોરોનાના શરૂઆતના સમયથી જ કોમી રિપોર્ટિંગ કર્યું છે. ડૉક્ટરો સેવા કરી રહ્યા છે એવું દેખાડવા માટેના રિપોર્ટમાં મોટાભાગના ડૉક્ટરો એક જ કોમના બતાવાયા. હવે લોકો જાણી ગયા છે કે કઈ ચેનલ કઈ પાર્ટીની છે અને કોનો પક્ષ લઈને વાત કરી રહી છે. આમ છતાં, લોકોએ હજી ઘણું જાણવાનું બાકી છે. નવાઈની વાત તો એ છે કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં ડ્યુટી પતાવીને ઘરે જઈ રહેલા ડૉક્ટરોને પોલીસોએ હેરાન કર્યા હતા.

ટૂંકમાં, ડૉક્ટરો અને પોલીસો એ બન્ને વર્ગની સાથે આ દેશમાં અત્યાર સુધીમાં ઘણો અન્યાય થયો છે. તેની બીજી વિગતો વિશે આવતી કડીમાં વાત કરીશું.

———————————

કોરોનાના કહેર વચ્ચે પણ સ્થાપિત હિતો પોતાના સ્વાર્થ છોડી શક્યાં નથી

કોરોનાને કારણે શહેરો છોડીને વતન તરફ પાછા ફરેલા શ્રમિકો બાબતે આપણે ગયા વખતના બ્લોગમાં લખ્યું હતું: “….પરિણામ એ આવ્યું કે મનુષ્યો પશુઓ કરતાં પણ બદતર સ્થિતિમાં વતન તરફ જવા નીકળી પડ્યા અને રસ્તામાં અત્યંત દુઃખી થયા….” 8મી ઑગસ્ટે પીટીઆઇના સમાચાર આવ્યા કે મધ્ય પ્રદેશના ભીંડ જિલ્લામાં 42 વર્ષના એક શ્રમિકે નોકરી નહીં હોવાને કારણે સગીર વયની ત્રણ દીકરીઓ સાથે કૂવામાં કૂદીને આત્મહત્યા કરી લીધી. એક બાજુ કેન્દ્ર સરકાર જાહેરાત કરી રહી છે કે શ્રમિકો માટેની રોજગાર યોજના – ગરીબ કલ્યાણ રોજગાર અભિયાન હેઠળ દેશના 116 જિલ્લાઓમાં શ્રમિકોને રોજગાર આપવામાં આવ્યા છે અને બીજી બાજુ એક ગરીબ કામદારે મોત વહાલું કરવું પડ્યું છે.

શ્રમિકો શહેરો છોડીને પોતપોતાના વતનમાં પાછા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે વિવિધ રાજકીય પક્ષોએ જાતજાતના આક્ષેપો-પ્રતિ આક્ષેપો કર્યા, પરંતુ કોઈએ એમને પુનઃ સ્થાપિત કરવા માટે પૂરતાં પગલાં લીધાં નથી એવું મધ્ય પ્રદેશની ઘટના પરથી સ્પષ્ટ દેખાય છે. કેન્દ્ર સરકારની યોજના હેઠળ બધા જ શ્રમિકોને આવરી લેવાયા ન હોય એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ દેશની આઝાદીનાં 73 વર્ષ બાદ પણ જો ભરયુવાનીમાં એક માણસે ત્રણ સંતાનોને લઈને કૂવો પૂરવો પડે એ મોટી કરુણતા છે.

આ કરુણતાની પાછળ સૌથી મોટું કારણ રાજકીય, ધાર્મિક, આર્થિક અને સામાજિક ક્ષેત્રે રહેલાં સ્થાપિત હિતો છે. કયાં સ્થાપિત હિતો કેવી રીતે કામ કરી ગયાં એ લખવાનું બાકી છે, અત્યારે તો એટલું જ કહેવાનું છે કે કોરોના જેવા વૈશ્વિક રોગચાળા બાબતે ભારતમાં ઘણું કાચું કપાયું છે.

લોકો જેમને માથે બેસાડે છે અને એમનું આગમન થાય તો અડધા-અડધા થઈ જાય છે અને જેમની અવરજવર માટે અને સુરક્ષા માટે ઠેરઠેર રસ્તાઓ પર ટ્રાફિકને અટકાવી દેવાય છે એવા જનપ્રતિનિધિઓએ કોરોના સામેની લડાઈમાં ક્યાંય જનતાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હોય એવું દેખાયું જ નથી.

વડા પ્રધાને દેશમાં લોકડાઉનની જાહેરાત કરી અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે 21 દિવસ સંયમ નહીં રાખો તો દેશ 21 વર્ષ પાછળ ચાલ્યો જશે. બહુ જ સ્પષ્ટ અને સારી વાત હતી. 21 દિવસના પ્રથમ તબક્કામાં જનપ્રતિનિધિઓએ ધાર્યું હોત તો કડક પોલીસ બંદોબસ્ત વચ્ચે લોકડાઉનનું ચુસ્ત પાલન કરાવી શકાયું હોત. સાથે સાથે સ્થાનિક સ્તરની આરોગ્ય સેવાની મદદથી કોરોનાના ફેલાવાની શ્રૃંખલાને તોડી પાડી શકાઈ હોત. એ વખતે મરકઝનો હોબાળો થયો એમાં સ્થાપિત હિત નહીં તો બીજું શું હતું? દુનિયા આખીમાં ગંભીર રોગચાળો ફાટી નીકળ્યો હોવા છતાં સરકારી તંત્રે તબ્લિગી જમાતની મીટિંગ થવા દીધી તેની પાછળ રાજકીય અને ધાર્મિક સ્થાપિત હિતો કામ કરી ગયાં. પછી મુંબઈમાં શ્રમિકો રેલવે સ્ટેશન પાસે ભેગા થયા અને પછી સુરતમાં શ્રમિકોની બૂમરાણ મચી. એ વખતે રાજ્ય સરકારોએ મોટી મોટી વાતો કરી કે શ્રમિકોએ ક્યાંય જવાની જરૂર નથી, તેમના માટે ખાધાખોરાકી અને રહેવાની પૂરતી વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે. એ વાતો માત્ર ચૂંટણીનાં વચનો જેવી પોકળ જ રહી અને અંતે શ્રમિકોએ નાછૂટકે હિજરત શરૂ કરી. અહીં રાજકીય સ્થાપિત હિતોએ આપસી લડાઈમાં બાજી વધુ બગાડી નાખી.

શ્રમિકોની હિજરતનાં દૃશ્યોએ ભલભલાં કઠણ કાળજાના લોકોની આંખોમાં આંસુ લાવી દીધાં, પણ રાજકારણીઓના પેટનું પાણી હલ્યું નહીં. બે રાજ્યો વચ્ચે બસનું રાજકારણ ખેલાયું અને એક રાજ્ય તથા કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે ટ્રેન પૂરી પાડવા બાબતે રાજકારણની ગંદી રમત રમાઈ.

કોરોનાની સામે લડનારા ડૉક્ટરો, નર્સો, તબીબી સ્ટાફ, પોલીસો, સફાઈ કર્મચારીઓ એ બધાને કોરોના વોરિયર કરી-કરીને પોરસ ચડાવાયું, પરંતુ એમનાં મોતનો મલાજો કોઈએ રાખ્યો નહીં અને એ વોરિયર શહીદ થવા માટે જ જન્મ્યા હોય એટલી બેફિકરીથી લોકોએ વર્તે રાખ્યું અને એમને બચાવવા તરફ કોઈ કરતાં કોઈએ ધ્યાન આપ્યું નહીં.

8મી ઑગસ્ટે ઇન્ડિયન મેડિકલ ઍસોસિયેશને જણાવ્યું છે કે કોરોના સામેના જંગમાં 196 ડૉક્ટરોનાં મોત થયાં છે, જેમાંથી 40 ટકા ડૉક્ટરો જનરલ પ્રેક્ટિશનર્સ એટલે કે ફેમિલી ડૉક્ટર્સ હતા. બધાને પોતપોતાનો જીવ વહાલો હોય છે, છતાં ડૉક્ટરોએ પોતાની ફરજ અદા કરી છે. એ જ વાત દરદીઓની સેવા-સુશ્રુષા કરનારા તમામ લોકોને લાગુ પડે છે.

બીજી બાજુ સેંકડો પોલીસોનાં પણ મોત થયાં છે. પોલીસ એવો વર્ગ છે, જે ધારે તો બધા લોકોમાં કડપ રાખી શકે છે, પરંતુ તેમને આ રાજકારણીઓએ પોતાની શતરંજનાં પ્યાદાં બનાવીને રાખ્યા હોવાથી તેમણે પણ જાન ગુમાવવા પડ્યા છે. કોરોનાની સામે લડીને સાજા થયેલા લોકો પર ફૂલ વરસાવવાનું નાટક કરવામાં આવે છે, પરંતુ સરકારી હૉસ્પિટલોમાં સેવા આપનારા બિચારા રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોને તેમની મહેનતનું પૂરતું મહેનતાણું આપવા વિશે કોઈ દેકારો મચાવતું નથી અને રાજકારણીઓના પેટનું પાણી એમાં પણ હલતું નથી.

ડૉક્ટરોએ અને પોલીસોએ તો પોતાના વ્યવસાયને વફાદાર રહેવાના શપથ લીધા હોય છે. જો એમ જ હોય તો રાજકારણીઓએ પણ જનપ્રતિનિધિત્વ સ્વીકારતી વખતે જનસેવાના શપથ લીધા હોય છે. ડૉક્ટરો અને પોલીસોએ પોતાના શપથ નિભાવવાના અને જનપ્રતિનિધિઓએ બસ મજા જ કર્યે રાખવાની? એમ તો કેટલાક જનપ્રતિનિધિઓ પણ કોરોનાથી બીમાર થયા છે, પરંતુ તેઓ જનસેવા કરતા હોય તેના કરતાં બેજવાબદારીપૂર્વક આમતેમ ફરતા હોય તેને કારણે અને ભગવાન કરતાં પણ પોતાને મોટા માનતા હોય એવી વૃત્તિને કારણે બીમાર પડ્યા છે. અમુક જ નેતા એવો હશે જે ખરેખર સેવાનાં કાર્યો કરવાને કારણે કોરોનાનો દરદી બન્યો હોય. આપણે કોઈને જાણીજોઈને મારવા નથી, પરંતુ બીજા હજારો લોકો મરી રહ્યા હોય એવા સમયે કાયદો-વ્યવસ્થા, તબીબીતંત્ર, વહીવટીતંત્ર, વગેરે બધાં જ તંત્રો પર કાબૂ ધરાવતા રાજકારણીઓએ પોતાની જવાબદારી નિભાવી હોય એવું ચિત્ર ક્યાંય કેમ દેખાતું નથી?

કોરોના સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની એકરૂપતાને બદલે પરસ્પરવિરોધી વલણ અને વર્તન જ કેમ ઉડીને આંખે વળગે છે? એક બાજુ કોરોના વધુ ને વધુ વિકરાળ બની રહ્યો હોય ત્યારે સત્તાપરિવર્તનની ગંદી રમતો ચાલતી જોવા મળે એ તે વળી કેવી લોકશાહી? કોરોનાને કારણે લોકોનાં જીવન અને અર્થતંત્રના લીરેલીરા ઉડી રહ્યા હોય એવા સમયે કોઈને મનુષ્યોના જીવ બચાવવા અને અર્થતંત્રને ફરી ઊભું કરવા સિવાયનો બીજો કોઈ વિચાર આવે જ કેવી રીતે!

જો વાંચકો કહેશે તો સ્થાપિત હિતો સંદર્ભે કોરોનાના વિષયને આગળ વધારીશું, અન્યથા બીજા મુદ્દાઓ છેડશું. આપનો પ્રતિભાવ vicharkranti2019@gmail.com પર સંદેશ મોકલવા વિનંતી.

——————————————————-

ભારતમાં માત્ર રાજકીય નહીં, આર્થિક, સામાજિક અને ધાર્મિક ક્ષેત્રે કામ કરી રહેલાં સ્થાપિત હિતોને કારણે દેશને પ્રચંડ નુકસાન થઈ રહ્યું છે

આપણે ગયા વખતના બ્લોગમાં સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે શું ભારતમાંથી સ્થાપિત હિતોની બનેલી આઇએએસ સિસ્ટમને નાબૂદ કરવાનો સમય પાકી ગયો છે? ખરી રીતે તો, એ સવાલ મનમાં આવ્યા બાદ બીજો એક મુદ્દો પણ ધ્યાનમાં આવ્યો. ભારતમાં માત્ર આઇએએસ સિસ્ટમ જ નહીં, અનેક ક્ષેત્રોમાં સ્થાપિત હિતો કામ કરી રહ્યાં છે અને એ બધાંને કાબૂમાં રાખ્યા વગર દેશનું હિત સાધવાનું મુશ્કેલ છે.

દરેક વ્યક્તિ પોતાનું હિત જુએ એ મનુષ્ય સહજ છે, પરંતુ અમુક વર્ગ સાંઠગાંઠ કરીને મોટા પાયે સ્થાપિત હિતો ઊભાં કરે અને બીજાઓનાં હિતોને નુકસાન કરે ત્યારે સ્થિતિ બગડે છે. ભારતમાં માત્ર રાજકીય નહીં, આર્થિક, સામાજિક અને ધાર્મિક ક્ષેત્રે પણ સ્થાપિત હિતો કામ કરી રહ્યાં છે. પરિણામે, દેશને પ્રચંડ નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ બધાં સ્થાપિત હિતો દેશના વિકાસના માર્ગમાં તોતિંગ અવરોધ બનીને ઊભાં રહ્યાં હોવાથી ઘણી જહેમત બાદ પણ દેશ ધારી પ્રગતિ કરી શક્યો નથી.

અમુક સ્થાપિત હિતો ઉડીને આંખે વળગે એવાં હોય છે, જ્યારે અમુક લાકડાની અંદર ઘર કરી ગયેલી ઉધઈ જેવાં હોય છે, જે દેખાતાં નથી, પરંતુ આખા દેશને અંદરથી કોતરી ખાય છે. અનેક ફિલ્મોમાં આપણે તેનું ચિત્રીકરણ જોઈ ચૂક્યા છીએ. ઘણી વખત ફિલ્મમાં જોઈએ ત્યારે આશ્ચર્ય થાય કે શું ખરેખર આવું બનતું હશે, પરંતુ હકીકત એ છે કે ફિલ્મો સમાજનો આયનો છે. જો કે, વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે ફિલ્મોમાં એવાં ઘણાં કૃત્યો દર્શાવાતાં નથી જે વાસ્તવમાં સ્થાપિત હિતો આચરતાં હોય છે!

આપણે રાજકીય સ્થાપિત હિતોથી જ વાતની શરૂઆત કરીએ. અત્યારે દેશભરમાં કોરોનાને કારણે હાહાકાર મચી ગયાની સ્થિતિ છે, પરંતુ હરામ બરાબર છે જો કોઈ રાજકારણીએ રાજકારણને બાજુએ રાખીને રોગચાળાની સામે લડવાની વાત કરી હોય. ભારત માટે કહેવાતું આવ્યું છે કે એમ આપણે અંદરોઅંદર ભલે ઝઘડતા હોઈએ, બહારનો કોઈ દુશ્મન આવે તો આપણે સૌ એક થઈ જઈએ છીએ, પરંતુ કોરોના વખતે આખી દુનિયાએ જોઈ લીધું છે કે કોઈ એક થયું નથી. પરિણામ, એ આવ્યું કે લોકડાઉનનું શરૂઆતનું યોગ્ય પગલું ભરવા છતાં અને દરદીઓની સંખ્યાને નિયંત્રિત રાખવાનું શક્ય હોવા છતાં દેશ આજે નવા દરદીઓની સંખ્યા અને મોતની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ દુનિયામાં પ્રથમ ક્રમાંકે પહોંચી ગયું છે. તેનું કારણ દેશમાં રહેલાં રાજકીય સ્થાપિત હિતો છે.

જો કોઈ એમ ખાંડ ખાતું હોય કે એમનાં પગલાંને કારણે દેશમાં મોતનો આંકડો નિયંત્રિત રાખી શકાયો છે, તો એ ભૂલે છે, કારણ કે હજી રોગચાળો દેશમાંથી દૂર થયો નથી. લોકો બચ્યા હોય તો તેની પાછળ બીસીજી (ટીબી માટેની રસી) રસીકરણથી માંડીને બીજી અનેક બાબતો છે. એમાં ડૉક્ટરો, નર્સો, પોલીસો, વોર્ડ બોય અને તબીબી સેવા તથા પોલીસ સેવાના નિઃસ્વાર્થ લોકોએ કરેલી સેવાનો સમાવેશ થાય છે. એ ઉપરાંત અનેક સેવાભાવી લોકોએ કરેલી નિઃસ્વાર્થ સેવા પણ રોગચાળાને નિયંત્રિત રાખવા માટે જવાબદાર છે. આ બીમારીને વધુ નિર્દયી બનતી રોકવામાં દયાવાન અને કરુણાવાન એવા સંખ્યાબંધ લોકોનો અને તત્ત્વોનો ફાળો છે, પરંતુ રાજકારણી નામનું કોઈ તત્ત્વ તેમાં કામે આવ્યું હોય એવું લાગતું નથી.

રાજકારણને જરાપણ શ્રેય આપવાનું મન થતું નથી, તેનું કારણ પોતાનો કોઈ પૂર્વગ્રહ નહીં, પરંતુ નક્કર વાસ્તવિકતા છે. ભારતની લોકશાહીને જે ઉદ્દેશ્ય સાથે ઘડવામાં આવી છે એ લોકશાહી પદ્ધતિનો યોગ્ય અમલ થયો હોત તો આજે લોકડાઉનનું સમયસરનું પગલું સમયસરનું પરિણામ પણ બતાવી શક્યું હોત. કોઈએ ભરેલા પગલાને શ્રેય આપવું નહીં એવી ભારતીય રાજકારણીઓની વૃત્તિને લીધે જ રોગચાળો વિકરાળ બન્યો છે. કોઈના પગલાને મહત્ત્વ આપવાને બદલે તેના પગ ખેંચવાનું ભારતનું રાજકારણ એ સૌથી મોટું સ્થાપિત હિત છે. કોરોના જેવો વૈશ્વિક રોગચાળો એક બાજુ માથું ઉંચકી રહ્યો હોય ત્યારે બધા રાજકીય પક્ષોએ રાજકારણને બાજુએ રાખીને આ બીમારી સામે લડવાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ, પરંતુ વાસ્તવમાં એવું બન્યું નહીં. રોગચાળાના શરૂઆતના તબક્કામાં જ શ્રમિકોને પોતાના વતનમાં પાછા જતાં રોકવા માટે કે તેમને સંભાળપૂર્વક મોકલવા માટે કોઈ રાજકીય પક્ષે જવાબદારી લીધી નહીં. પરિણામ એ આવ્યું કે મનુષ્યો પશુઓ કરતાં પણ બદતર સ્થિતિમાં વતન તરફ જવા નીકળી પડ્યા અને રસ્તામાં અત્યંત દુઃખી થયા.

દેશનાં સ્થાપિત હિતોને પોતાના સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું જ નહીં હોવાથી તેઓ પોતાની રોટલી શેકવા જેટલો જ ઉપયોગ આ રોગચાળાની બાબતે કરી રહ્યાં છે.

આ વિચારને આપણે આગામી કડીમાં હજી આગળ વધારશું.

………………………………………………..

ભારતમાંથી સ્થાપિત હિતોની બનેલી આઇએએસ સિસ્ટમને નાબૂદ કરવાનો સમય પાકી ગયો છે?

ભારતના આઇએએસ અધિકારો વિશે એમના જ સમુદાયના સંજીવ સભલોકે કરેલા ઘટસ્ફોટ (ખુદ એક આઇએએસ અધિકારી કહે છે કે ભારતમાં ચૂંટાયેલા રાજકારણીઓ તો અમલદારશાહીની કઠપૂતળીઓ માત્ર છે)ની વાતને આજે આગળ વધારીએ. 

સભલોક પોતાના બ્લોગ (https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/seeing-the-invisible/our-pm-and-cms-are-puppets-of-the-ias/)માં કહે છે કે આઇએએસ વ્યવસ્થામાં પર્સોનેલ (કર્મચારીગણ) મંત્રાલયમાંના એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર (ઈઓ) ઉક્ત કઠપૂતળીના સૂત્રધાર હોય છે. મોટાભાગના લોકોને આ અધિકારી વિશે માહિતી જ નથી. દેખીતી વાત છે કે કઠપૂતળીના સૂત્રધાર હોવાના નાતે ઈઓ હંમેશાં પડદા પાછળ રહીને પોતાનું કામ કર્યે રાખે છે. તેમનું કામ અમલદારોને મળેલી સત્તાને હંમેશની જેમ ટકાવી રાખવાનું છે. ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓ કંટાળી ન જાય ત્યાં સુધી તેઓ સ્થિતિને પોતાના કાબૂમાં રાખે છે અને ગરબડ-ગોટાળા કરે છે.

સરકાર કોઈ પણ મોટી નિમણૂક કરવા માગતી હોય, આ ઈઓ લગભગ બધી જ નિમણૂકોમાં ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓ સામે એ હોદ્દા માટેની વ્યક્તિઓના વધારે વિકલ્પો રહેવા જ દેતા નથી. આથી અમુક વખત પરાણે ઈઓએ નક્કી કરેલા અધિકારીની જ નિમણૂક કરવી પડતી હોય છે. આઇએએસના સમગ્ર સામ્રાજ્યનું રક્ષણ કરવામાં કેબિનેટ સેક્રેટરી પણ ઘણી મોટી ભૂમિકા ભજવતા હોય છે, કારણ કે તેઓ સીધા કેબિનેટ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. ખરી લોકશાહીમાં કોઈ અમલદારને રાજકીય તખ્તા પર મહત્ત્વનો હોદ્દો આપવાનો હોય જ નહીં. ઑસ્ટ્રેલિયામાં કેબિનેટ સેક્રેટરીનું પદ ચૂંટાયેલા સંસદસભ્યને મળે છે, પણ ભારતમાં કેબિનેટ સેક્રેટરી આઇએએસ અધિકારી હોય છે અને સૌથી વધુ વગદાર હોય છે.

ઈઓ અને કેબિનેટ સેક્રેટરીની વગ એટલી બધી હોય છે કે પ્રધાનો અને મુખ્ય પ્રધાનોએ પોતાના નિર્ણયોને સમર્થન મળે એ માટે એમની પાસે પોતાના માણસને મોકલીને વિનંતી કરવી પડે છે. આના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતમાં ખરી સત્તા કોની પાસે છે. આપણા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ ચૂંટણી વખતે વચનોની લહાણી તો કરી દે છે, પરંતુ એ પૂરાં કરવાં જેટલી સત્તા તેમની પાસે હોતી નથી. પરિણામે, અતિશય વગદાર અને કોઈને જવાબદાર ન હોય એવા આઇએએસ અધિકારીઓને કારણે આપણી લોકશાહીનું ગળું ઘોંટાઈ રહ્યું છે.

પોતાના સહકાર્યકરો વિશે ઘસાતું બોલવાનું સહેલું હોતું નથી. ઘણા લોકો એમ કરવાનું ટાળે છે, પરંતુ સંજીવ સભલોક કહે છે કે આઇએએસ અધિકારીઓ ભારતને વિશ્વમાં અગ્રક્રમે લઈ જવા અસમર્થ છે. કોઈ આઇએએસ અધિકારી ઑસ્ટ્રેલિયાની સરકારમાંના મધ્યમ હરોળના વહીવટદારોની ક્ષમતાની તોલે આવવાની વાત બાજુએ રહી, એમની નિકટ આવવાની લાયકાત પણ ધરાવતા નથી. જો ભારતના વહીવટી આગેવાનો જ આટલા નબળા હોય તો ભારત કેવી રીતે સફળ થઈ શકે?

એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર (ઈઓ)ની કામગીરી બ્રિટિશ કાળમાં ભલે કારગત નીવડી હોય, આધુનિક લોકશાહીમાં એ જરાપણ ચાલે નહીં.

ભારતની અતિશય શક્તિશાળી અમલદારશાહી ઑસ્ટ્રેલિયાની પદ્ધતિ કરતાં તદ્દન વિપરીત છે. ઑસ્ટ્રેલિયામાં મુખ્ય પ્રધાનનો અધિકાર સર્વોપરી હોય છે. તેઓ પોતે જ સેક્રેટરીઓની નિમણૂક કરે છે અને એ સેક્રેટરી પોતાની નીચેના પદ ભરે છે. કોઈ વામણો અમલદાર કોઈ પણ રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાનને એમ ન કહી શકે કે એમણે ‘પસંદગી કરેલા’ અધિકારીઓમાંથી જ કોઈકની પસંદગી કરવી પડશે. જો નિમાયેલા સેક્રેટરી પોતાની જવાબદારી બરોબર નિભાવે નહીં તો કોઈ પણ નોટિસ આપ્યા વગર એમની છુટ્ટી કરી દેવાય છે.

ભારતમાં સમ ખાવા પૂરતી સારી બાબત એ છે કે અહીંના વડા પ્રધાન આઇએએસ સિવાયની વ્યક્તિની પણ નિમણૂક કરી શકે છે. કેટલાક લોકોએ વડા પ્રધાનના બંધારણીય અધિકારની સામે સવાલ ઉઠાવ્યા છે, પરંતુ સંજીવ સભલોકના મતે બંધારણ મર્યાદિત પ્રમાણમાં આવી સત્તા આપે છે. તેઓ એમ પણ કહે છે કે રાજ્યોમાં સરકાર આઇએએસ સિવાયના કોઈ અધિકારીની નિમણૂક કરી શકતી નથી. રાજ્યોના તમામ મહત્ત્વના હોદ્દાઓ પર આઇએએસ કેડર રુલ્સ મારફતે આઇએએસની નિમણૂક કરવી પડે છે. આમ, રાજ્યોના મુખ્ય પ્રધાનોને વડા પ્રધાન જેટલી સત્તા મળતી નથી. તેનું પરિણામ એ આવે છે કે આઇએએસ અધિકારીઓ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર પાસે જઈને બીજા કોઈ રાજ્યમાં કે કેન્દ્ર સરકારમાં કે વિદેશમાં પોતાની નિમણૂક કરાવી શકે છે. આ કામ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર અને કેબિનેટ સેક્રેટરી સાથેના તેના સંબંધ પર આધાર રાખે છે. આથી જ આઇએએસ ‘ક્લબ’ (ક્લબ તો સોફિસ્ટિકેટેડ શબ્દ છે, સામાન્ય ભાષામાં લોકો આવી ક્લબ માટે ચંડાળચોકડી શબ્દ વાપરતા હોય છે) બધા કરતાં વિશિષ્ટ અને એકમેકને સહકાર આપનારી બની ગઈ છે.

સંજીવ સભલોક કહે છે કે આવી બિનલોકતાંત્રિક સિસ્ટમનો અંત લાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. બે વર્ષની અંદર ભાજપની સરકારને બંધારણમાં ફેરફાર કરવાની તક મળશે. તેમણે સૌથી પહેલાં આઇએએસની સિસ્ટમ કાઢી નાખવી જરૂરી છે.

અત્યાર સુધી આપણે ઉદાહરણ સહિત જોઈ ગયા છીએ કે આઇએએસ અધિકારીઓ રીતસરની પોતાની મનમાની કરતા હોય છે. તેનું એક કારણ એ છે કે આ દેશમાં બધાને પોતપોતાનાં સ્થાપિત હિતોનું રક્ષણ કરવા-કરાવવાની ટેવ પડી ગઈ છે. આ સ્થાપિત હિતોએ કેવી રીતે દેશની ઘોર ખોદી છે તેના વિશે વધુ વાતો આવતા વખતે કરશું.

———————————-

ખુદ એક આઇએએસ અધિકારી કહે છે કે ભારતમાં ચૂંટાયેલા રાજકારણીઓ તો અમલદારશાહીની કઠપૂતળીઓ માત્ર છે

સંજીવ સભલોક

ભારતમાં રાજકારણીઓ કરતાં આઇએએસ ઑફિસરોનું વધારે ચાલે છે એવું તમે અત્યાર સુધી અનેક વાર સામાન્ય માણસોના મોંઢે સાંભળ્યું હશે, પણ આજે આપણે જોઈશું કે આ પદ પર રહી ચૂકેલી વ્યક્તિ પોતે એ વાત કરી રહી છે.

સંજીવ સભલોક નામના 1982ના બૅચના આઇએએસ ઑફિસરે ગયા વર્ષની પહેલી જૂને ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાના બ્લોગ (https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/seeing-the-invisible/our-pm-and-cms-are-puppets-of-the-ias/)માં લખ્યું હતું કે ભારતમાં ચૂંટાયેલા રાજકારણીઓ તો અમલદારશાહીની કઠપૂતળીઓ માત્ર છે. તેમણે એટલે સુધી કહ્યું છે કે આ અમલદારો માત્ર ચૂંટાયેલા મુખ્ય પ્રધાનો જ નહીં, વડા પ્રધાન કરતાં પણ વધુ સમર્થ છે. વિશાળ જનમત સાથે સતત બીજી વખત ચૂંટાઈ આવેલા વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ તેમની પ્રતિષ્ઠા અને નામને અનુરૂપ કામ હજી સુધી કેવી રીતે કરી શક્યા નથી એવો સવાલ જો અડધી રાતેય કોઈના મનમાં આવ્યો હોત તો તેમણે હવે પછીનું લખાણ ધ્યાનપૂર્વક વાંચી જવું.

સંજીવ સભલોકે કહેલી વાતો આપણને વિચારતાં કરી મૂકનારી હોવાથી જ આપણે ‘વિચારક્રાંતિ’માં તેમના બ્લોગના અંશ સાભાર પ્રસ્તુત કરી રહ્યા છીએ.

સભલોક કહે છે, અમલદારશાહીની આટલી બધી વગ અને શક્તિ લોકશાહીના ઉદારમતવાદી રાજકારણના સિદ્ધાંતથી વિપરીત જાય છે. લોકશાહીમાં વહીવટીતંત્ર પર ન્યાયતંત્ર અને સંસદનો કડપ અને પકડ રહેવાં જોઈએ (તેનો અર્થ એવો કે વહીવટીતંત્ર છકી જાય અને અમર્યાદ સત્તા ભોગવે એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થવી જોઈએ નહીં). જેમણે રાજકીય શાસ્ત્ર (પોલિટિકલ સાયન્સ)ના સિદ્ધાંતો રચ્ચા છે એમણે કયારેય એવું ધાર્યું નહીં હોય કે ચૂંટાયા વગરનું સરકારીતંત્ર (અર્થાત્ અમલદારશાહી) સ્વતંત્ર સત્તા ભોગવીને સંપૂર્ણ વહીવટીતંત્ર (જેમાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની સરકાર પણ આવી જાય)ને નિયંત્રણમાં રાખશે.

ભારતમાં બ્રિટિશકાળમાં અમલદારશાહીએ જેટલી સત્તા ભોગવી હશે તેના કરતાં વધુ સત્તા સ્વતંત્ર ભારતમાં અમલદારશાહીને મળી છે. તેની પાછળનું કારણ ભાગલા વખતની અને બંધારણ ઘડતી વખતની ઉતાવળ છે. સરદાર પટેલે બંધારણીય સભામાં ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે બ્રિટિશ કાળ જેવી જ અમલદારશાહી ભારતમાં રહેવા દેવી. એ વખતે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા બાબતે વિચાર કરવાનો સમય જ મળ્યો ન હતો.

ભારત સિવાયની બધી જ લોકશાહીમાં કાર્યપાલિકા (એક્ઝિક્યુટિવ)ને સરકારી નોકરોને કામે રાખવાની અને કાઢી નાખવાની લગભગ અમર્યાદ સત્તા આપવામાં આવી છે. ફક્ત ભારતમાં એવું નથી. આપણા દેશના બંધારણના અનુચ્છેદ 311 હેઠળ કાર્યપાલિકાના અધિકારોને ઘટાડી દેવાયા છે. તેઓ એટલે કે ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓ સરકારી નોકરોને કાઢવાની લગભગ નહીંવત્ સત્તા ધરાવે છે. પરિણામે, છેલ્લાં 70 વર્ષોમાં દેશના વડા પ્રધાન પણ ભ્રષ્ટ આઇએએસ અધિકારીઓને કાઢી શક્યા નથી. કોઈ વડા પ્રધાન એવું કરવા ધારે તોપણ એમની આખી મુદત એ જ એકમાત્ર કેસમાં પૂરી થઈ જાય એવી પરિસ્થિતિ છે. મોદી સરકારે કેટલાક આઇએએસ ઑફિસરોને પરાણે નિવૃત્ત કરાવ્યા છે, છતાં અપ્રામાણિક અધિકારીઓથી હજી સુધી મુક્તિ મળી શકી નથી. આમ, આપણી અમલદારશાહી ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓની પણ ઉપરવટ જઈને બેઠેલી છે. તેને લીધે આ સાર્વભૌમ દેશમાં જનતા નહીં, પણ આઇએએસ અધિકારીઓ સાર્વભૌમત્વ ભોગવે છે.

ભારતના રાજકારણીઓ કરતાં નાગરિકોને આઇએએસ અધિકારીઓ પર વધુ વિશ્વાસ હોવાની નિરર્થક દલીલ કરીને આ અમલદારોએ સત્તા ભોગવ્યે રાખી છે. આ અમલદારશાહીમાં જે પ્રામાણિક આઇએએસ અધિકારીઓ છે તેઓ પણ ઈચ્છે છે કે અત્યારની વ્યવસ્થા યથાવત્ રહે. જો કે, તેની પાછળનું તેમનું કારણ જુદું છે. તેઓ આમ કહે છે કારણ કે તેઓ ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓ કાબૂમાં રહે એવું ઈચ્છે છે. વાસ્તવમાં ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને કાબૂમાં રાખવા માટે આ ઉપયોગ નથી. તેના માટે બીજો ઉપાય કરવો પડે.

***

વાંચકોને થશે કે એક વર્ષ પહેલાંના બ્લોગનો અત્યારે શું સંદર્ભ છે. હવે પછીનું લખાણ જ્યારે એ સંદર્ભને સમજાવશે ત્યારે તમને થશે કે ”લાવો, આમાં વધુ શું છે એ પણ જણાવો!”

ગયા વખતે આપણે વાંચ્યું કે ”આખરે સરકારે પણ કહેવું પડ્યું કે સેબીના ચૅરમૅન પદ માટે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા નહીં કરાય.” રમેશ અભિષેક નિવૃત્ત આઇએએસ ઑફિસર હોવા છતાં તેમને સેબીના ચૅરમૅન બનાવવામાં આવે એવું શક્ય હતું. ટી. પલપંડી નામની વ્યક્તિએ રિટ અરજી કરવી પડે, અદાલતે એ બાબતે સુનાવણી કરવી પડી અને સરકારે અદાલતમાં આવીને ખાતરી આપવી પડી ત્યારે રમેશ અભિષેક સેબીના ચૅરમૅન બને નહીં એવી શક્યતા ઊભી થઈ.

એફએમસીના ચૅરમૅન તરીકે તેમણે ડાટ વાળ્યો હતો એવો આક્ષેપ છે, ડીપીઆઇઆઇટી (ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રી ઍન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ)ના સેક્રેટરી તરીકે પણ તેમની કામગીરી વિવાદાસ્પદ રહી હતી અને ઓપિનિયન પોસ્ટ નામના સામયિકે ભ્રષ્ટાચારના ત્રિદેવમાંની એક વ્યક્તિ તરીકે તેમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આપણે એ બધી બાબતો આપણા બ્લોગમાં રજૂ કરી ચૂક્યા છીએ (1 – અહો આશ્ચર્યમ્! રમેશ અભિષેકના કાનૂની બચાવ માટે જનતાના પૈસાની બરબાદી કરવાના નિર્ણય વિશે વડા પ્રધાનનું કાર્યાલય અંધારામાં?; 2 – સરકારી હોદ્દાનો દુરુપયોગ કર્યો રમેશ અભિષેકે અને તેમના કાનૂની ખટલાનો ખર્ચ ભોગવવાનો આવશે સામાન્ય જનતાએ!!!; 3 – કેવડું મોટું આઘાતજનક આશ્ચર્ય! ઓરિજિનલ સ્ટાર્ટ અપ અને મેક ઇન ઇન્ડિયા સ્ટોરીને ખતમ કરનાર માણસ છે સ્ટાર્ટ અપને પ્રોત્સાહન આપનારી સરકારી યોજનાનો આજનો ઇનચાર્જ). પી. ચિદમ્બરમે એનએસઈના લાભ માટે 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસની સામે ષડ્યંત્ર રચ્યું એવા આક્ષેપ બાબતે પણ આપણે વાત કરી ચૂક્યા છીએ. તેમની સાથે સાથે રમેશ અભિષેક અને કે. પી. કૃષ્ણન સામે 63 મૂન્સે 10,000 કરોડ રૂપિયાની નુકસાનીનો દાવો માંડ્યો હોવાનું આપણે જાણીએ છીએ. અમલદારશાહી ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિને કામ કરવા નહીં દે, પણ ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિને તેનાં ષડ્યંત્રોમાં મદદરૂપ થઈ શકે એવું આના પરથી ફલિત થાય છે.

રમેશ અભિષેકને પોતાની સામેનો કેસ લડવા માટે સરકારી નાણાં મળે અને એ બાબતે વડા પ્રધાનનું કાર્યાલય અંધારામાં હોય એવું જ્યારે જાણ્યું ત્યારે જ વિચાર આવ્યો હતો કે વડા પ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદી કાર્યરત હોવા છતાં આવું કેમ શક્ય છે. સંજીવ સભલોકના બ્લોગના લખાણે આપણા એ સવાલનો જવાબ આપી દીધો. આ બ્લોગ વિશે વધુ વાતો આગામી કડીમાં કરશું.

—————————

આખરે સરકારે પણ કહેવું પડ્યું કે સેબીના ચૅરમૅન પદ માટે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા નહીં કરાય

રમેશ અભિષેક

ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશન (એફએમસી)ના ભૂતપૂર્વ વડા રમેશ અભિષેકનું નામ સેબીના ચેરમેન પદ માટે ગણતરીમાં લેવામાં નહીં આવે એવી બાંયધરી સરકારે વડી અદાલતમાં આપવી પડે એ ઘણી મોટી વાત છે. રમેશ અભિષેકની સામે સામે ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આરોપો છે અને છતાં નિયમનકાર જેવી ગૌરવપૂર્ણ અને નખશિખ પ્રામાણિકતા માગી લે એવી ભૂમિકા માટે તેમનું નામ ગમે ત્યારે આવી જાત અને ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમની લાગવગથી એ પદ એમને મળી પણ ગયું હોત, પરંતુ સચ્ચાઈનો આખરે વિજય થાય છે.

સરકારે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવું પડ્યું કે સેબીના ચેરમેન પદ માટે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા નહીં થાય.

1982ના બૅચના બિહાર કેડરના આઇએએસ અધિકારી રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા થવા સામે વિરોધ કરતી રિટ અરજી સંબંધે સરકારે મદ્રાસ વડી અદાલતમાં બાંયધરી આપવી પડી.

ટી. પલપંડી નામની વ્યક્તિએ બંધારણની કલમ 226નો હવાલો આપીને અરજીમાં કહ્યું હતું કે સેબીના ચૅરમૅન તરીકે પ્રામાણિક, ગરિમાપૂર્ણ અને રોકાણકારોનાં હિતોનું રક્ષણ કરનારી નિષ્ઠાવાન વ્યક્તિની નિમણૂક થાય એવી તકેદારી લેવાનો આદેશ સરકારને આપવામાં આવે. અરજદારે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા ન થાય એવી માગણી પણ કરી હતી.

આપણે હાલમાં જ કહ્યું હતું કે રમેશ અભિષેક સામેના ગંભીર આરોપો વિશે ખુદ સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને ઔપચારિક રીતે પત્ર લખીને નાણાં મંત્રાલયને જણાવ્યું હતું. આવું હોવા છતાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમનકાર જેવી મોટી અને જવાબદારીભરી તથા પ્રામાણિકતાની ડગલે ને પગલે જરૂર પડે એવી સંસ્થાના ચૅરમૅન તરીકે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા થઈ હોત તો હાલની સરકારની આબરૂના પણ ધજાગરા ઊડી ગયા હોત.

આપણો અગાઉનો બ્લોગ વાંચીને કેટલાક લોકોએ કહ્યું હતું કે રમેશ અભિષેકે તો સેબીના ચેરમેન બનવા માટે અરજી જ કરી નથી. જો કે, હકીકત એવી છે કે જે લોકો એફટીઆઇએલ જેવી એક કંપનીની સામે ષડ્યંત્ર રચીને તેની વર્ષોની મહેનત પણ પાણી ફેરવવાનું કાવતરું ઘડ્યાનો આરોપ ધરાવતા હોય એ લોકો બીજું ઘણું કરી શકે છે. મોદી સરકારને છઠ્ઠું વર્ષ બેસી ગયું છતાં હજી સુધી પી. ચિદમ્બરમના મળતિયાઓનો વાળ વાંકો કરવાની કોઈની હિમ્મત નથી થઈ ત્યારે ઓચિંતા જ રમેશ અભિષેકને સેબીના ચેરમેનના હોદ્દા પર બેસાડી દેવામાં આવે એવું શક્ય હતું. આવું કહેવા પાછળ કારણ પણ છે. ચૅરમૅનના પદ માટે અરજી કરવા સંબંધે જે જાહેરખબર બહાર પાડવામાં આવી હતી તેમાં એક કલમ એવી હતી કે સેબીના અધ્યક્ષની નિમણૂક ફાઇનાન્શિયલ સેક્ટર રેગ્યુલેટરી એપોઇન્ટમેન્ટ્સ સર્ચ કમિટીની ભલામણના આધારે કરવામાં આવશે. આ કમિટીને અધિકાર રહેશે કે જેણે અરજી કરી નહીં હોય એવી વ્યક્તિની પણ લાયકાતના આધારે નિમણૂકની ભલામણ કરી શકશે.

અગાઉ, જે સમયે સેબીમાં સી. બી. ભાવેને ચૅરમૅન બનાવવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે પણ અરજી કરી ન હતી. એ વખતે તેમનું નામ છેલ્લી ઘડી સુધી ક્યાંય ન હતું. આ બાબતે જાણકારોનું કહેવું છે કે ભાવેની સામે એનએસડીએલ આઇપીઓ કૌભાંડ સંબંધે તપાસ ચાલી રહી હતી તેથી જો તેમણે અરજી કરી હોત તો કોઈએ એ અરજી સામે અદાલતમાં પડકાર ફેંક્યો હોત અને નિમણૂક થતાં રહી ગઈ હોત. આથી તેમણે અરજી કરી નહીં.

એનએસડીએલમાં કૌભાંડ થયું એ વખતે ભાવે તેના મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર અને ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર હતા. એનએસડીએલ કૌભાંડમાં તપાસ ચાલી રહી હોય એવા સમયે નિયમનકાર તરીકે એ જ વ્યક્તિને સેબીનું સર્વોચ્ચ પદ આપવામાં આવ્યું એ આશ્ચર્યની વાત હતી.

જાણકારો કહે છે કે પી. ચિદમ્બરમ ગૅંગની આ જ મોડસ ઓપરેન્ડી છે. ભાવેનું નામ છેલ્લી ઘડી સુધી ક્યાંય ન હતું અને છેલ્લે કમિટીએ પોતાને મળેલા અધિકારનો ઉપયોગ કરીને તેમને સેબીના અધ્યક્ષ બનાવી દીધા. એ વખતે કૉંગ્રેસની સરકાર હતી તેથી પી. ચિદમ્બરમને રોકનાર કોઈ ન હતું.

આ વખતે નિમણૂકનો સમય આવ્યો છે ત્યારે ચિદમ્બરમની સામે પણ તપાસ ચાલી રહી છે અને રમેશ અભિષેકની વિરુદ્ધ સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને તપાસ કરવાનું કહ્યું છે. મોદી સરકારમાં આ વખતે અદાલતો, લોકપાલ, સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશન અને સીબીઆઇ એ બધી સંસ્થાઓ સતર્ક હોવાથી સેબીના ચૅરમૅન જેવા મહત્ત્વના પદ માટે એક આરોપીની પસંદગી થતાં રહી ગઈ છે. જો કે, માહિતગાર સૂત્રો કહે છે કે રમેશ અભિષેક નહીં તો એમનો ભાઈ બીજો, એ ન્યાયે પી. ચિદમ્બરમની ગૅંગના કોઈ માણસની નિમણૂક ન થાય તો જ સારું, કારણ કે એનએસઈના કૉ-લૉકેશન કેસમાં ફક્ત દેખાડા માટે નાનું અમથું પગલું ભરવામાં આવ્યું અને કેસ રફેદફે થઈ ગયો. જો ભ્રષ્ટાચાર, ગેરરીતિ, ષડ્યંત્રો, વગેરે જેવા આરોપો ધરાવતી વ્યક્તિને આ પદ ન મળે તો જ તેની ગરિમા ટકી રહી એમ છે.

————————-