ભારતમાં ‘હરિતક્રાંતિ’ અને ‘શ્વેતક્રાંતિ’ કરતાં પણ મોટી ‘ડિજિટલ કૃષિ ક્રાંતિ’નું સર્જન શક્ય છે

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પ્રેરિત ઈલેક્ટ્રોનિક નૅશનલ એગ્રિકલ્ચર માર્કેટના મોડેલમાં આવશ્યક સુધારા-વધારા સાથેનું ડિજિટલ માળખું રચવાની સંભાવના

હાલમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવાની હાકલ કરીને 20 લાખ કરોડ રૂપિયાનું પૅકેજ જાહેર કર્યું છે. કોરોના વાઇરસના રોગચાળાને કારણે એક બાજુ આરોગ્યનો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે અને બીજી બાજુ વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક મંદી દિવસે ને દિવસે ઘેરી બની રહી છે. ભારત પણ તેની પ્રતિકૂળ અસરથી મુક્ત રહી શકે એમ નથી, પરંતુ દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવાથી એ અસરને ઘણી ઓછી કરી શકાય છે.

કેન્દ્રીય નાણાપ્રધાન નિર્મલા સીતારામને સતત પાંચ દિવસ સુધી કરેલી જાહેરાતો મુજબ દેશના તમામ સામાજિક વર્ગો માટે તથા ઉદ્યોગ-ધંધાનાં તમામ ક્ષેત્રો માટે વિવિધ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. અત્યારે દેશમાં બેરોજગારીનો પણ ભય સર્જાયો છે. આવા સમયે ભારત કઈ રીતે કૃષિ ક્ષેત્રે ડિજિટલ ક્રાંતિ દ્વારા નવસર્જન કરી શકે છે અને 10 કરોડ નવા રોજગારોનું સર્જન શક્ય છે તેના વિશે દેશના ખ્યાતનામ આન્ત્રપ્રેન્યોર જિજ્ઞેશ શાહે કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ વાતો 24મી મેના સન્ડે ગાર્ડિયનમાં કરી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની પરિકલ્પના મુજબની ઈલેક્ટ્રોનિક નૅશનલ એગ્રિકલ્ચર માર્કેટમાં સુધારા દ્વારા એ શક્ય હોવાનું તેમણે કહ્યું છે. ચાલો, જોઈએ તેઓ શું કહેવા માગે છે.

લેખકઃ જિજ્ઞેશ શાહ, ઇનોવેટર અને ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ ઇન્ડિયા ગ્રુપ (હાલ 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસ)ના સ્થાપક

ઈતિહાસમાંથી છેલ્લાં 400 વર્ષોને બાદ કરીએ તો જોઈ શકાય છે કે એક સમયે ભારત અને ચીન વૈશ્વિક વેપારમાં 50 ટકા અને વિશ્વની કુલ જીડીપી (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ)માં 33 ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા. આજે દુનિયા ચીનથી વિમુખ જવા માગે છે એવા સમયે આપણે અમેરિકાના સહયોગ વડે વૈશ્વિક વેપારમાં વધુ મોટો હિસ્સો પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ. અમેરિકાને આજે ચીનનો વિકલ્પ બની શકે એવા સહયોગીઓની આવશ્યકતા છે.

આ કામ ભારતમાં કૃષિ ક્ષેત્રે નવા મોડેલનો ઉપયોગ કરીને થઈ શકે છે. આ મોડેલ દ્વારા 10 કરોડ વધુ રોજગારનું સર્જન કરી શકે છે. આ મોડેલ એટલે ‘1 ભારત-1 એપીએમસી’ ગ્રિડ, જે કૃષિ ક્ષેત્રે અને કોમોડિટીઝના વેપાર-વાણિજ્યમાં ભારતનું એમેઝોન, અલીબાબા અને ગૂગલ બની શકે છે.

નોંધનીય છે કે ભારતમાં 1991માં સર્વિસ ઉદ્યોગ વિકસવા લાગ્યો તેની પહેલાં આપણું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે કૃષિલક્ષી હતું. આજે પણ કૃષિ પરની નિર્ભરતા ઘણા મોટા પ્રમાણમાં છે. દેશની જીડીપીમાં તેનો હિસ્સો આશરે 20 ટકા છે અને દેશની વસતિનો લગભગ 60 ટકા હિસ્સો તેની સાથે સંકળાયેલો છે. જો આ ક્ષેત્રે સમૃદ્ધિ વધે તો ઘણું મોટું સકારાત્મક પરિવર્તન આવી શકે છે.

મને લાગે છે કે માનનીય વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું આ જ ધ્યેય છે. અહીં જણાવવું રહ્યું કે સોફ્ટવેરનો વિકાસ ગણ્યાંગાંઠ્યાં શહેરો સુધી સીમિત છે, જ્યારે કૃષિમાં એવું નથી. ખેતરોમાં ઉગતા પાકને વેપાર, સંગ્રહ, વગેરે જેવી સુવિધાઓ મળે ત્યારે તેની મૂલ્યશ્રૃંખલા સર્જાય છે, જેનાથી નવા રોજગારોનું સર્જન થાય છે. આ સંભાવના બીજી કોઈ પણ પદ્ધતિ કરતાં વધુ સક્ષમ છે.

વડા પ્રધાન મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રે ઓછામાં ઓછા 10 કરોડ અતિરિક્ત રોજગારનું સર્જન શક્ય છે. આજે આશરે પાંચ કરોડ લોકો એપીએમસી માર્કેટની ઈકોસિસ્ટમમાં રોજગારી ધરાવે છે. આના પરથી દેશના કૃષિ બજારની પ્રચંડ શક્તિનો પરિચય મળે છે.

સમગ્ર દેશને આવરી લેનારું કૃષિ ઉત્પાદન માર્કેટિંગનું માળખું અમલમાં મૂકવામાં આવે તો ‘1 ભારત-1 માર્કેટ’નું સ્વપ્ન ઘણું જ જલદી સાકાર થઈ શકે છે. આ માળખું ડિજિટલ ટેક્નૉલૉજી પર આધારિત બનાવી શકાય છે. તેને પગલે આવનારું પરિવર્તન એમ.એસ. સ્વામિનાથનની ‘હરિતક્રાંતિ’ અને અમૂલના સ્થાપક વી. કુરિયનની ‘શ્વેતક્રાંતિ’ કરતાં પણ મોટી ‘ડિજિટલ કૃષિ ક્રાંતિ’નું સર્જન શક્ય છે.  

વડા પ્રધાને e-Nam (ઈલેક્ટ્રોનિક નૅશનલ એગ્રિકલ્ચર માર્કેટ) પ્રૉજેક્ટની પરિકલ્પના ઘડી છે. એ જ ધ્યેયને જ આગળ વધારીને સમગ્ર ભારતને લાભ કરાવનારું માળખું તૈયાર કરી શકાય છે. તેનો અમલ આ બે મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો સાથે કરી શકાય છેઃ

1) યોગ્ય કૃષિ નીતિનો અમલ કરવો અને એમપીએમસી ઍક્ટમાં ફેરફાર કરીને કૃષિ ક્ષેત્રે સુધારા લાવવા.

2) 10 કરોડ અતિરિક્ત રોજગારનું સર્જન કરવું.

સરકારની તિજોરી પર કોઈ પણ બોજ નાખ્યા વગર અને એક પણ પૈસાની રોકડ સબસિડી વગર આ કાર્ય થઈ શકે છે.

ભારત માટે આ પ્રકારનું કાર્ય નવું નહીં હોય, કારણ કે ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજી ગ્રુપ (એફટી ગ્રુપ) મારફતે કોમોડિટી અને ઈલેક્ટ્રિક ક્ષેત્રે આવું આમૂલ પરિવર્તન આવેલું જોવા મળ્યું છે.

e-Nam મોડેલમાં નવાં પ્રાણ પૂરીને તેમાં ‘હબ ઍન્ડ સ્પોક’ (એક કેન્દ્ર સાથે સંકળાયેલા વિવિધ પ્રાદેશિક મથકો) માળખું રચવું એવું સૂચન છે. હાલની એપીએમસીની જે પ્રાદેશિક સંરચના છે તેને દૂર કર્યા વગર ટેક્નૉલૉજીની મદદથી રાષ્ટ્રીય કૃષિ ગ્રિડનું નિર્માણ શક્ય છે.

આ ગ્રિડ ભારતનું અનોખું સર્જન હશે. તેની મદદથી ભારતને હોંગકોંગ, સિંગાપોર અને દુબઈને ભેગાં કરીએ તેનાથી પણ મોટું પૂર્વનું વેપારી કેન્દ્ર બનાવી શકાશે.

ભારત માટે આવી સંરચના નવી નહીં હોય, કારણ કે ગત 20 વર્ષોમાં એવી પાંચ યુનિકોર્ન (એક અબજ ડૉલર કરતાં વધુ મૂલ્ય ધરાવતું સ્ટાર્ટ અપ) કંપનીઓમાં તેનો સફળતાપૂર્વક અમલ થઈ ચૂક્યો છે અને તેનાથી સામાજિક ધોરણે ઘણી મોટી સકારાત્મક અસર જોવા મળી ચૂકી છે.

ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જે (આઇઈએક્સ) વીજળી ક્ષેત્રે નૅશનલ ઈલેક્ટ્રિસિટી ગ્રિડની રચના કરી હતી. આ એક્સચેન્જે સમગ્ર દેશ માટે વીજળીનું એક સર્વસામાન્ય બજાર ઊભું કર્યું હતું. વીજળીના તમામ સોદાઓ માટે ટ્રેડર્સ, ક્લીયરિંગ એન્ટિટીઝ અને બૅન્કોનું તંત્ર ખડું થયું હતું. એ માર્કેટમાં વીજ ઉત્પાદક કંપનીઓ, વીજ વિતરણ કંપનીઓ, લૉડ ડિસ્પેચ સેન્ટર્સ, પાવર ટ્રેડિંગ કંપીઓ તથા પાવર ગ્રિડ એ બધાનું એક પરિતંત્ર રચવામાં આવ્યું હતું. આજે એ માર્કેટ દસ વર્ષ કરતાં વધુ સમયથી સફળતાપૂર્વક ચાલી રહી છે.

ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જની સ્થાપના થતાં પહેલાં બધાં રાજ્યોની એકબીજાથી અલિપ્ત વ્યવસ્થા હતી. વધારાની વીજળી ધરાવતા વેચાણકર્તા રાજ્ય અને વીજળીની ઘટ ધરાવતા ખરીદદાર રાજ્ય વચ્ચે દ્વિપક્ષી કરારો થતા. આખા દેશને આવરી લેનારી કોઈ વ્યવસ્થા ન હતી. ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જે રાજ્યોની પોતપોતાની માર્કેટની સાથે સહ-અસ્તિત્વ ધરાવનારી રાષ્ટ્રીય સ્તરની કેન્દ્રીય માર્કેટની રચના કરી.

ભારતની બીજી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ તરીકે જેની નોંધ લેવાઈ એ ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જ આજે દેશનું પ્રથમ ક્રમાંકિત પાવર એક્સચેન્જ છે. ખરી રીતે તો આ એક્સચેન્જને સમગ્ર વિશ્વ માટે વીજળીનું ટ્રેડિંગ કરવા માટેનું માધ્યમ બનાવવાનું મૂળ ધ્યેય હતું, પરંતુ તત્કાલીન કેન્દ્રીય નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમે વાંધાજનક રીતરસમ અપનાવીને એફટી ગ્રુપને ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જમાંથી બહાર કઢાવી દીધું. તેને પરિણામે આ એક્સચેન્જને વૈશ્વિક સ્તરનું બનાવી શકાયું નહીં.

એફટી ગ્રુપને કાઢી નખાયા બાદ આ એક્સચેન્જ આજે સાર્કના દેશો સુધી પણ પહોંચી શક્યું નથી તથા તેમાં એકપણ વધારાની નવી સફળ પ્રૉડક્ટ ઉમેરવામાં આવી નથી. ભારતને પહેલાં વિશ્વની વીજળી ગ્રિડ અને ત્યાર બાદ વિશ્વની ઊર્જા ગ્રિડ બનાવવાની અમૂલ્ય તક વેડફાઈ ગઈ. ભારત ઊર્જાની એસેટનું ટ્રેડિંગ રૂપિયામાં થાય એવી ગોઠવણ કરી શક્યું હોત અને તેના દ્વારા આપણા ચલણને અગ્રણી આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રેડિંગ કરન્સી બનાવી શકાયું હોત.

જો અમે ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જમાં રહ્યા હોત તો દેશની સર્વપ્રથમ ઈલેક્ટ્રોનિક વીજ માર્કેટને દક્ષિણ એશિયા અને સાર્કના દેશો સુધી વિસ્તારી શકાઈ હોત, પરંતુ વિચિત્રતા એ છે કે પી. ચિદમ્બરમ તથા તેમને સાથ આપનારા કે. પી. કૃષ્ણન અને રમેશ અભિષેકે એમ થવા દીધું નહીં.

અમારી પાસે ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જમાંથી હિસ્સો પરાણે વેચાવી દેવાયો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે આ ઇનોવેટિવ વીજ ગ્રિડમાં પછીથી કોઈ નવી પ્રૉડક્ટ આવી નથી. મૂળ ધ્યેય સુધી પહોંચી શકાયું ન હોવા છતાં આજે ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જ વીજ ક્ષેત્રે ‘1 ભારત-1 માર્કેટ’ ધરાવે છે.

આ જ રીતે એમસીએક્સમાં ટ્રેડરો, વેરહાઉસ, એસેયર્સ, લૉજિસ્ટિક સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ, સ્પોટ માર્કેટ લિંકેજ, વગેરે સાથેનું રાષ્ટ્રીય સ્તરનું પરિતંત્ર રચવામાં આવ્યું હતું.

દેશના કોમોડિટી ક્ષેત્રે એફટી ગ્રુપે કરેલા નવસર્જન – એમસીએક્સ અને પ્રસ્તાવિત નૅશનલ એગ્રિકલ્ચર ગ્રિડ વિશેની વધુ વાતો આપણે ગ્રુપના સ્થાપકના શબ્દોમાં આવતી કડીમાં જાણીશું.

———————————————-

ચિદમ્બરમનું નેટવર્ક ભારતમાં પ્રામાણિકપણે અને મહેનતના જોરે આગળ વધતા માણસોને હેરાન કરવામાં કંઈ બાકી રાખતું નથી

એક તબક્કે કૉંગ્રેસના નેતા ડી. કે. શિવકુમાર અને ચિદમ્બરમ હવાલા મારફતે થયેલા મની લૉન્ડરિંગના આરોપસર એક જ જેલમાં રખાયા હતા

વિચારક્રાંતિ બ્લોગના છેલ્લા બે ભાગ (1: https://vicharkranti2019.com/2020/05/14/પી-ચિદમ્બરમના-ભોપાળા-હવે/; 2: https://vicharkranti2019.com/2020/05/16/એનએસઈ-સાથેનો-પી-ચિદમ્બરમ/)માં આપણે દેશના ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમનાં દેશની અંદર કરાયેલાં કારનામાંની વાત કરી. હવે જોઈએ કે દેશની બહાર કેવાં-કેવાં કારસ્તાન કરાયાં.

ભારતની બહાર હવાલા નેટવર્ક મારફતે નાણાંની લેવડ-દેવડ થતી હોય છે. રોકડ એકથી બીજા દેશમાં મોકલ્યા વગર જ જેને જોઈતા હોય એને નાણાં પહોંચાડી દેવાની આ સિસ્ટમ છે. ધારો કે દિલ્હીમાં વસતા ‘અબક’ નામનો માણસ લંડનમાં પોતાના ભાઈ ‘સબક’ને 50,000 ડૉલર મોકલવા માગતો હોય તો ‘અબક’ દિલ્હીમાંના હવાલા ટ્રેડર ‘ડબક’ પાસે જઈને રોકડા 50,000 ડૉલર આપી આવે. ‘ડબક’ લંડનમાં પોતાના હવાલાના કોન્ટેક્ટને ફોન કરીને ત્યાંના ચલણમાં ‘ખબક’ને નાણાં આપવાની સૂચના આપી દે એટલે કામ પતી જાય. આ બન્ને હવાલા ટ્રેડરો સમયાંતરે પોતપોતાના ચોપડે બોલતી રકમની લેવડદેવડ પતાવી દેતા હોય છે. આમાં ક્યાંય કોઈ કાગળ હોતો નથી, કોઈ કરવેરો ચૂકવાતો નથી અને કોઈ કસ્ટમ્સને પણ ગણકારતું નથી!

આ હવાલા રેકેટનો ઉપયોગ ગુનાકીય સંગઠનો, આતંકવાદી સંગઠનો, ડ્રગ્સના ડીલરો, શસ્ત્રોના ટ્રેડરો તથા માણસોની હેરાફેરી કરનારાઓ કરતા હોય છે. આ નાણાંના પ્રવાહમાં જ્યારે રાજકારણીઓનાં નાણાં ભળી જાય ત્યારે આવાં બધાં ખોટાં કામ કરનારાઓને આપોઆપ રક્ષણ મળી જાય છે. એટલું જ નહીં, એ બધાં જોખમી સંગઠનો દેશની સુરક્ષા સામે જોખમ ઊભું કરી દે તોપણ તેમની સામે કોઈ કાર્યવાહી થતી નથી, એવું ડિપ્લોમેટના અહેવાલમાં કહેવાયું છે. આપણે પણ તેના વિશે અગાઉના આ બ્લોગમાં વાત કરી હતી: (https://vicharkranti2019.com/2019/08/26/ચિદમ્બરમ-કરન્સી-સ્કેમ-નો/).

એક તબક્કે કૉંગ્રેસના નેતા ડી. કે. શિવકુમાર અને ચિદમ્બરમ હવાલા મારફતે થયેલા મની લૉન્ડરિંગના આરોપસર એક જ જેલમાં રખાયા હતા. કૉંગ્રેસપ્રમુખ સોનિયા ગાંધી એ બન્નેને મળવા જેલ ગયાં હતાં.

ડી. કે. શિવકુમાર વિશે આપણે ભવિષ્યમાં વાત કરીએ ત્યાં સુધી તમે પીગુરુસ ડોટ કોમ પરનો આ લેખ વાંચી શકો છોઃ https://www.pgurus.com/d-k-shivakumars-hawala-agents-turn-approvers-reveal-money-trail-chidambaram-ahmed-patel-on-the-radar/

ક્યારેક પરંપરાગત બૅન્કિંગ સિસ્ટમનો પણ હવાલા માટે ઉપયોગ થાય છે. મની લૉન્ડરિંગમાં હસન અલી ખાન નામની વ્યક્તિનો કેસ ઘણો જ કુખ્યાત રહ્યો છે. એ માણસે હવાલા મારફતે સહેલાઈથી 8 અબજ  ડૉલરની હેરાફેરી કરી હોવાનું કહેવાય છે. એક કેસમાં ચેઝ મેનહટ્ટન બૅન્કમાંના અકાઉન્ટમાંથી ખાનની સાથે સંકળાયેલા યુબીએસ બૅન્કના અકાઉન્ટમાં 30 કરોડ ડૉલર જેટલી મોટી રકમ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હતી. સ્વિટઝરલૅન્ડમાં એક હોટેલની ખરીદી માટે આ જંગી રકમ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હતી. એ રકમ શસ્ત્રોના વેચાણમાં મળેલી હોવાનું કહેવાય છે. હસન અલી અને તેનાં કારનામાં વિશે ડિપ્લોમેટનાં લેખિકા ક્લીઓ પાસ્કલ અગાઉ 2011 અને 2017માં લેખો લખી ચૂક્યાં છે (https://www.huffpost.com/entry/indian-corruption_b_931981).

આ નેટવર્ક એટલું વિશાળ અને ગુંથાયેલું છે કે તેમાં ભૂલા પડી જવાય. અત્યારે તો આપણે મૂળ મુદ્દા પર આવીએ. આપણે કરી રહ્યા છીએ પી. ચિદમ્બરમ વિશે ડિપ્લોમેટ સામયિકમાં લખાયેલા લેખ (https://thediplomat.com/2020/05/the-strategic-implications-of-indian-corruption/)ની વાત.

ચિદમ્બરમ પરિવારના અનેક સભ્યો વિશ્વમાં અનેક સ્થળોએ સંખ્યાબંધ પ્રોપર્ટી ધરાવતા હોવાનું ભારતના એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટની તપાસમાં બહાર આવ્યું છે.

વિદેશમાં મોકલાયેલાં કાળાં નાણાંને ધોળાં કરવા માટેના રસ્તાઓ પણ ઉક્ત નેટવર્કે બનાવીને રાખ્યા છે. ચિદમ્બરમ નાણાપ્રધાન હતા એ અરસામાં શેરબજારમાં રોકાણ કરવા માટેની પાર્ટિસિપેટરી નોટ્સ પ્રખ્યાત હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની નાણાકીય કંપનીઓ આ કામ કરી આપતી. ભારતના શેરબજારમાં જેઓ પ્રત્યક્ષપણે રોકાણ કરી શકતા નથી એવા લોકોને આ સુવિધા કરી અપાઈ છે. નિયમ અનુસાર તો એ નાણાં ક્યાંથી આવે છે તેનો છેડો દેખાવો જોઈએ, પરંતુ ચિદમ્બરમના કાળમાં બધું લોલમલોલ ચાલતું હતું. ભારતમાં લેવાતી લાંચનાં કાળાં નાણાં હવાલા મારફતે વિદેશ મોકલાતાં અને પી-નોટ્સ દ્વારા પાછાં ભારતમાં લવાતાં. શેરબજારમાં એ નાણાં રોકીને એ બજારની બીજી રમતો દ્વારા બીજા કરતાં વધુ કમાણી કરવામાં આવતી. એનએસઈના કૉ-લૉકેશન કૌભાંડ તરફ અહીં અંગુલિનિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે.

ક્લીઓ પાસ્કલ કહે છે કે ભારતમાં પ્રામાણિકપણે અને મહેનતના જોરે આગળ વધતા માણસોને આ નેટવર્ક એટલી હદે હેરાન કરે છે કે તેઓ એમના માર્ગમાંથી બહાર ફેંકાઈ જાય છે. તાતા રિસર્ચના એક અહેવાલ મુજબ એનએસઈની સામે સ્પર્ધા ઊભી કરનારા જિજ્ઞેશ શાહનાં વેપાર સાહસોમાં દસ લાખ રોજગારોનું સર્જન થયું હતું.

ભ્રષ્ટ સિસ્ટમની સામે શાહનાં સાહસોને લીધે સ્પર્ધા ઊભી થઈ ત્યારે એમને માર્ગમાંથી દૂર કરાયા અને એ સાહસોમાં રહેલી સંભાવનાનો અંત લવાયો. આવું તો સમગ્ર ભારતીય અર્થતંત્રમાં થયું હોવાનું ડિપ્લોમેટનો અહેવાલ કહે છે.

ચિદમ્બરમ અત્યારે જામીન પર છૂટ્યા છે. જો કે, ડિપ્લોમેટનો અહેવાલ કહે છે કે ભારતીય અર્થતંત્રને નિચોવી નાખનારા લોકો સિસ્ટમમાં ઉંડે સુધી ખૂંપી ગયા છે. જો ભારત ઉંડે સુધી ઘૂસી ગયેલા ભ્રષ્ટાચારના પાશમાંથી મુક્ત થાય તો સમગ્ર વિશ્વમાં વિકાસ અને સ્થિરતા લાવવાની તેની ક્ષમતા છે.

ભારતમાં ભ્રષ્ટાચારની સામે લડી રહેલા લોકોને માત્ર દેશની અંદરના નહીં, દેશની બહારના લોકો પાસેથી પણ વધુમાં વધુ સહયોગની આવશ્યકતા છે. વિદેશી સરકારોએ ગેરરીતિનાં નાણાંના પ્રવાહને અટકાવવા માટે સહયોગ સાધવો રહ્યો. એ માત્ર ભારતના નહીં, એમના પણ હિતમાં છે, એવું ક્લીઓ પાસ્કલે લખ્યું છે.

ડિપ્લોમેટના લેખ પરથી લખાયેલી શ્રેણીના ત્રણ મણકા અહીં પૂરા થાય છે, પરંતુ વચ્ચે-વચ્ચે મળેલી કેટલીક માહિતી વિશે આપણી વાત ચાલતી રહેશે. વાંચકોને અનુરોધ છે કે તમે પણ સંકળાયેલા રહેજો.

—————————

એનએસઈ સાથેનો પી. ચિદમ્બરમનો સંબંધ ખૂલ્લો પાડતું આંતરરાષ્ટ્રીય સામયિક

પાછલા બ્લોગમાં આપણે જાણ્યું કે દેશની જીઓપોલિટિકલ સ્થિતિ તથા સલામતી પર અસર કરનારું ભ્રષ્ટાચારનું વિશાળ નેટવર્ક માત્ર ભારતમાં નહીં, વિદેશમાં પણ ફેલાયેલું છે. આ નેટવર્કમાં રાજકારણીઓ, સરકારી અમલદારો, બૅન્કરો, નિયમનકારો, નાણાકીય સેવા પૂરી પાડનારાઓ, કાળાં નાણાં ધોળાં કરનારાઓ, બનાવટી કંપનીઓ, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ચિદમ્બરમ આ સમગ્ર નેટવર્કની દરેક કડીમાં ભલે સહભાગી ન હોય, પણ તેનો એક હિસ્સો છે અને તેને કારણે દેશનો આર્થિક વિકાસ રૂંધાયો છે તથા દેશની સલામતી સામે જોખમો ઊભાં થયાં છે.

ભારતમાં પાંચ વર્ષ માટે નગરસેવક રહેલો માણસ પણ મોટી સંપત્તિ ઊભી કરી લે છે એ સૌ ખુલ્લેઆમ બોલે છે.

ઓનલાઇન સામયિક ‘ધ ડિપ્લોમેટ’ના અહેવાલ મુજબ ચિદમ્બરમ અને તેમના નેટવર્કે પોતપોતાના હોદ્દાઓનો ઉપયોગ કરીને ઠેકઠેકાણે એવા લોકો ગોઠવ્યા, જેઓ નીતિઓ અને ધારાધોરણો ઘડતાં હોય. એ લોકો મારફતે નાણાં એકથી બીજે ઠેકાણે ફેરવાયાં. પોતાના નેટવર્કની સામે કોઈ સ્પર્ધક ઊભો થાય જ નહીં એ વાતનું તેઓ ધ્યાન રાખતાં.

ડિપ્લોમેટના અહેવાલ (https://thediplomat.com/2020/05/the-strategic-implications-of-indian-corruption/)માં ભારતના એક્સચેન્જ મેન જિજ્ઞેશ શાહનું ઉદાહરણ આપ્યું છે. તેમાં કહેવાયું છે કે ચિદમ્બરમ અને તેમનું નેટવર્ક નૅશનલ સ્ટૉક એક્સચેન્જ (એનએસઈ)ને આગળ વધારવા અને તેનું રક્ષણ કરવા માગતા હતા. આથી જ જિજ્ઞેશ શાહે રચેલાં એક્સચેન્જોને ટાર્ગેટ કરવા માટે તેમણે પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો. શાહે સ્થાપેલા એફટી ગ્રુપની વિરુદ્ધ અનેક કાર્યવાહીઓ કરીને ગ્રુપને એક્સચેન્જ બિઝનેસમાંથી બહાર ધકેલી દેવાયું. એ બધી કાર્યવાહીઓ ખોટી હતી એવા અદાલતના ચુકાદા આવ્યા ત્યાં સુધીમાં તો સ્પર્ધા કચડાઈ ગઈ હતી.

બીજી બાજુ, એનએસઈને પોષનારા લોકોને અલગ અલગ રીતે લાભ અપાવાયા. એમાંની એક રીત કૉ-લૉકેશન હતી. ગણ્યાગાંઠ્યા બ્રોકરોને લાભ થાય એ રીતે કૉ-લૉકેશનની સુવિધા આપવામાં આવી. યાદ આવ્યું? આપણે અગાઉ આ વિષયની ઊંડાણપૂર્વક છણાવટ કરી ચૂક્યા છીએ (https://vicharkranti2019.com/2019/07/01/કૉર્પોરેટ-કૌભાંડનાં-કારન/). આપણે કહેલી વાત આજે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાવા લાગી છે! કૉ-લૉકેશન બાબતે તપાસ પણ થઈ, પરંતુ નિયમનકાર સેબીએ કોઈ કાર્યવાહી કરી નથી, જેના વિશે પણ આપણી વાત થઈ ચૂકી છે (https://vicharkranti2019.com/2020/01/28/એનએસઈ-કૉ-લૉકેશન-સ્કેમમાં/).

ડિપ્લોમેટ આગળ વધતાં કહે છે કે શેરબજારમાં કૉ-લૉકેશન પૂરતું ન હોય એમ ભારતીય અર્થતંત્ર વિશે અફવાઓ ફેલાવીને શેરબજારમાં ઘટાડો કરાવાય છે અને પછી ઓછા ભાવે એ જ લોકો પાસે પાછી ખરીદી કરાવવામાં આવે છે. ફરી પાછા સુધારાનાં પગલાંની જાહેરાત કરાવીને શેરના ભાવ વધારવામાં આવે છે અને એ જ લોકો ફરી વેચાણ કરી દેતા હોય છે. ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં પણ આ જ રીતે વધઘટ કરાવાય છે.

ઉક્ત અહેવાલ મુજબ નાણાપ્રધાન તરીકે પી. ચિદમ્બરમે આઇએનએક્સ કેસમાં ભૂમિકા ભજવી હતી અને એ જ કેસ સબબ એમની ધરપકડ થઈ. આઇએનએક્સ મીડિયા કંપનીની અરજીને એમના નાણાં મંત્રાલય હેઠળ આવતા ફોરેન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રમોશન બોર્ડ પાસે ઝડપી મંજૂરી અપાવવા એમના દીકરા કાર્તિની કન્સલ્ટિંગ કંપનીની મદદ લેવાઈ. આ રીતે વિદેશી રોકાણ માટે મંજૂરી અપાવવામાં ભ્રષ્ટાચાર થયાનો ડિપ્લોમેટનો આક્ષેપ છે.

આપણે હવે ચિદમ્બરમની ગાથામાં એક નવા વળાંક પર આવી ગયા છીએ તેથી નવા બ્લોગમાં જ તેની વિગતે વાત કરીશું. ત્યાં સુધી આ બ્લોગને દેશહિતમાં આગળ વધારતાં રહેજો.

(તા.ક. એનએસઈ સાથેનો પી.સી.નો સંબંધ અગાઉ ભારતીય વેબસાઇટ પર આ રીતે ખૂલ્લો પડાયો હતોઃ https://www.pgurus.com/chidambarams-nse-ghotala-in-the-language-of-aam-aadmi/)

———————

પી. ચિદમ્બરમના ભોપાળા હવે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રસાર માધ્યમોમાં પણ બહાર આવવા લાગ્યા છે

સૌજન્યઃ http://www.dnaindia.com

ભારતની પિતા-પુત્રની એક જોડીનું નામ અત્યારે દેશ-વિદેશનાં પ્રસાર માધ્યમોમાં દેખાઈ રહ્યું છે. આ જોડી એટલે દેશના ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ અને એમના પુત્ર કાર્તિ ચિદમ્બરમ.

ભારત પાસે વિકસિત રાષ્ટ્ર થવાની બધી જ ક્ષમતાઓ હોવા છતાં ભ્રષ્ટાચારને લીધે અત્યાર સુધી કંઈ થઈ શક્યું નથી એ મુદ્દો ઘણી વખત બૌદ્ધિકોની ચર્ચામાં આવતો હોય છે, પરંતુ એના વિશે થોડી વાત કરીને બધા પોતપોતાના કામે લાગી જાય છે.

આવામાં આંતરરાષ્ટ્રીય ઓનલાઇન સામયિક ‘ધ ડિપ્લોમેટ’માં 13 મે 2020ના રોજ પી. ચિદમ્બરમના ફોટા સાથે ઉલ્લેખ કરીને ભારતીયોની આંખ ઉઘાડનારી અનેક વિગતો પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે (https://thediplomat.com/2020/05/the-strategic-implications-of-indian-corruption/). તેની પહેલાંના દિવસે એટલે કે 12મી મેએ પીગુરુસ ડોટ કોમ નામની જાણીતી વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત અહેવાલ (https://www.pgurus.com/karti-chidambaram-and-wife-to-face-trial-in-income-tax-evasion-case-madras-high-court-rejects-kartis-petitions-against-income-tax/) અનુસાર મદ્રાસ હાઇ કોર્ટે કાર્તિ અને તેનાં પત્ની શ્રીનિધિ વિરુદ્ધ કરચોરીનો કેસ ચલાવવા માટે સંમતિ આપી દીધી છે.

આવક વેરા ખાતાએ જમીનની ખરીદીના એક કેસમાં 7 કરોડ રૂપિયાની કરચોરી કરવામાં આવી હોવાનો કૉંગ્રેસના સાંસદ કાર્તિ અને તેમનાં પત્ની શ્રીનિધિ સામે આરોપ મૂક્યો છે.

આ કેસની વિગત એવી છે કે ચિદમ્બરમ પરિવારે માછીમારોની જગ્યા પર અનધિકૃત રીતે કબજો જમાવ્યો હતો અને પછી એ જમીન વેચવા કાઢી, જેમાં 1.35 કરોડ રૂપિયા ગેરકાનૂની રીતે રોકડમાં લેવાયા.

ચિદમ્બરમ પિતા-પુત્રનાં એટલાં બધા કારનામાં ચર્ચાય છે કે એક જગ્યાએથી શરૂ થયેલી ચર્ચા ક્યાંક બીજે પહોંચી જાય છે. આપણે ફરી આજના મુખ્ય મુદ્દા પર આવીએ. ‘ધ ડિપ્લોમેટ’ના લેખમાં લેખિકા ક્લીઓ પાસ્કલે સ્પષ્ટપણે લખ્યું છે કે કોરોનાના આ સમયમાં ચીનના વિકલ્પ તરીકે ભારતનું નામ સૌથી પહેલાં યાદ આવે છે, પરંતુ ભારતમાં દાયકાઓથી ચાલતા ભ્રષ્ટાચારને લીધે દેશનો વિકાસ થઈ શક્યો નથી અને અત્યાર સુધી કરોડો ભારતીયોના જીવન પર અસર થઈ છે. એ ઉપરાંત જીઓપોલિટિકલ દૃષ્ટિએ પણ ભારત પોતાની વગ વધારી શક્યું નથી.

ડિપ્લોમેટના અહેવાલમાં એવી અનેક વાતો કહેવામાં આવી છે, જેને આપણે અગાઉ આ બ્લોગમાં ખાસ ભારપૂર્વક લખી છે.

બધાને વિચારતાં કરી દે એવા ડિપ્લોમેટના અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતમાં ચાલી રહેલા સંખ્યાબંધ કોર્ટ કેસ પરથી આપણને ભારત પાછળ રહી જવાનું કારણ જાણવા મળી શકે છે. આ કોર્ટ કેસમાં છે ભારતના વરિષ્ઠ નેતાઓએ કરેલા આર્થિક ગોટાળા. આ નેતાઓએ દેશની આર્થિક શક્તિ પર કબજો જમાવીને તેમાં ગરબડ-ગોટાળા કર્યા છે, જે અતિશય ગંભીર બાબત છે.

સંખ્યાબંધ કોર્ટ કેસમાં પી. ચિદમ્બરમ સામેના એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ અને સીબીઆઇના કેસનો સમાવેશ થાય છે. ચિદમ્બરમ સામે તો વર્ષોથી ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપ થઈ રહ્યા છે, પરંતુ આરોપ અત્યારે કેમ ઘડવામાં આવ્યા છે એવો સવાલ આ અહેવાલમાં ઊભો કરવામાં આવ્યો છે. તેનો જવાબ પણ લેખિકાએ પોતે જ આપ્યો છે અને જણાવ્યું છે કે કૉંગ્રેસ અને ભાજપ બન્ને આમનેસામને ભલે દેખાતા હોય, નાણાંની બાબતે બન્ને પાર્ટીઓના કેટલાક સભ્યો પરસ્પર નિકટથી સંકળાયેલા હતા.

ચિદમ્બરમ થોડો વખત બાદ કરતાં 2014 સુધીનો લગભગ એક દાયકો નાણાપ્રધાન રહ્યા. 2014માં ભાજપની સરકાર આવી ત્યારે ચિદમ્બરમના જૂના મિત્ર અરુણ જેટલી નાણાપ્રધાન બન્યા. અરુણ જેટલીએ ચિદમ્બરમની અનેક નીતિઓને ચાલુ રાખી. 2019માં નરેન્દ્ર મોદી ફરી એક વાર જ્વલંત વિજય મેળવીને સત્તા પર આવ્યા ત્યારે જેટલી નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે નાણાપ્રધાન ન રહ્યા. તેમની તબિયતની સાથે સાથે તેમની વગ પણ ઘટતી ગઈ. યોગાનુયોગ કહો કે બીજું કંઈ, ચિદમ્બરમની ધરપકડ 21મી ઑગસ્ટે થઈ અને જેટલીનું નિધન 24મી ઑગસ્ટે થયું. એ જ દિવસથી ચિદમ્બરમની સામે જાહેરમાં ઘણા બધા આક્ષેપો થયા છે.

દેશની જીઓપોલિટિકલ સ્થિતિ તથા સલામતી પર અસર કરનારું ભ્રષ્ટાચારનું વિશાળ નેટવર્ક હોવાનું હવે ખુલ્લેઆમ બોલાવા લાગ્યું છે. આ નેટવર્ક માત્ર ભારતમાં નહીં, વિદેશમાં પણ ફેલાયેલું છે.

ડિપ્લોમેટનો અહેવાલ કહે કે નેટવર્કમાં રાજકારણીઓ, સરકારી અમલદારો, બૅન્કરો, નિયમનકારો, નાણાકીય સેવા પૂરી પાડનારાઓ, કાળાં નાણાં ધોળાં કરનારાઓ, બનાવટી કંપનીઓ, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતમાં કાળાં નાણાંનું સર્જન થાય, એ નાણાં વિદેશમાં મોકલાય, વિદેશમાં તેનો ઉપયોગ થાય અને ફરી એ જ નાણાં ભારતમાં મોકલાય એ આખા ષડ્યંત્ર પરથી ઉક્ત અહેવાલમાં પડદો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.

ચિદમ્બરમની વાત આવે ત્યારે એક બ્લોગ પૂરતો નથી હોતો. આથી આપણે આવતી કડીમાં તેના વિશે વાત આગળ વધારીશું.

—————————–

ડાયમંડની કંપનીનું ક્રૂડના વાયદામાં ટ્રેડિંગ!!! સેબીએ ખુલાસો કરવો રહ્યો

કોમોડિટી બજારમાં ચાલતા વાયદાના વેપારનો ઉપયોગ હેજિંગ માટે, એટલે કે વેપારમાં રહેલાં જોખમોને પહોંચી વળવા માટે કરવાનો હોય છે, પરંતુ આપણને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી દે એવા સમાચાર હાલમાં પ્રગટ થયા છે (https://www.bloombergquint.com/business/motilal-oswal-moves-bombay-high-court-seeking-dues-from-dhanera-diamonds).

કંપનીનું નામ ધનેરા ડાયમંડ્સ ઇન્ડિયા પ્રા. લિ. હોય તો તમારા મનમાં શું વિચાર આવે? સ્વાભાવિક છે કે એ કંપનીનું કામકાજ ડાયમંડને લગતું હશે એવો વિચાર આવે, પરંતુ ઉક્ત સમાચાર પરથી જાણવા મળે છે કે આ કંપનીએ ક્રૂડ ઓઇલના વાયદાના કોન્ટ્રેક્ટમાં ટ્રેડિંગ કર્યું હતું. 20મી એપ્રિલે પાકનારા મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ (એમસીએક્સ)ના સોદામાં એણે ટ્રેડિંગ કર્યું હતું. એ કોન્ટ્રેક્ટ નાયમેક્સના ક્રૂડના કોન્ટ્રેક્ટ સાથે સંકળાયેલો હતો અને એ કોન્ટ્રેક્ટ વખતે ક્રૂડના વાયદાના ભાવ નેગેટિવમાં જતાં સંખ્યાબંધ ટ્રેડરોનાં માર્જિન ઓછાં પડ્યાં. એ માર્જિન મની એક્સચેન્જે બ્રોકર પાસે માગ્યાં કારણ કે એક્સચેન્જમાં કોઈ પણ વ્યવહાર બ્રોકર મારફતે થતો હોય છે. આથી મોતીલાલ ઓસવાલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ લિમિટેડ નામના એ બ્રોકરેજ હાઉસે ધનેરા ડાયમંડ્સ ઇન્ડિયા પ્રા. લિ.ને 80.74 કરોડ રૂપિયાની લેણી રકમ ચૂકવવાનું કહ્યું. ધનેરાએ રકમ ચૂકવી નહીં તેથી બ્રોકરે આર્બિટ્રેશનમાં જવું પડ્યું અને ત્યાં ચુકાદો આવે ત્યાં સુધી કાયદાની જોગવાઈને અનુસરીને બ્રોકરે મુંબઈ વડી અદાલતમાં અરજી કરી. ધનેરા ડાયમંડ્સ ઇન્ડિયા પ્રા. લિ.એ ગત 20મી એપ્રિલના રોજ સમાપ્ત થયેલા ક્રૂડ ઓઇલના વાયદાના કોન્ટ્રેક્ટમાં સેટલમેન્ટ તરીકે આ રકમ આપવાની નીકળતી હોવાનો મોતીલાલ ઓસવાલનો દાવો છે.

ડાયમંડની કંપની ક્રૂડ ઓઇલના કોન્ટ્રેક્ટમાં આટલા મોટા પ્રમાણમાં સોદા કરે એનાથી બજારમાં આશ્ચર્ય ફેલાયું છે. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ આ કંપનીને રિયલ એસ્ટેટ સાથે પણ સંબંધ છે. એક્સચેન્જે અને સેબીએ એક બ્રોકરના એક ક્લાયન્ટને વધુપડતું ટ્રેડિંગ કેવી રીતે કરવા દીધું એવો પણ પ્રશ્ન ઉભો થયો છે. આ કેસ બાબતે એમ પણ કહેવાય છે કે ક્રૂડના ઉક્ત કોન્ટ્રેક્ટમાં લગભગ 20 ટકા ઓપન ઇન્ટરેસ્ટ એક જ ક્લાયન્ટનો હતો. આમ, એક પાર્ટીએ ઘણા મોટા પ્રમાણમાં સોદો કર્યો હતો, જે હેજિંગ માટે નહીં, પણ ફક્ત સટ્ટા માટે હતો.

કોમોડિટી માર્કેટની નિયમનકાર સેબીએ વાયદામાં ટ્રેડિંગ કરનારા ક્લાયન્ટ્સ બાબતે કડક નિયમો ઘડ્યા હોવા છતાં ફક્ત એક-એક લાખ રૂપિયાનું પેઇડ અપ કેપિટલ અને ઑથોરાઇઝ્ડ કેપિટલ ધરાવતી ધનેરા ડાયમંડ્સ ઇન્ડિયા પ્રા. લિ. ક્રૂડમાં મોટા પાયે ટ્રેડિંગ કરતી જોવા મળી છે. નિયમ મુજબ ક્લાયન્ટ પાસેથી આવક વેરાનો પુરાવો, ડિમેટ હોલ્ડિંગની વિગતો, બૅન્કનું સ્ટેટમેન્ટ, નેટવર્થ સર્ટિફિકેટ, વગેરે લેવાં જરૂરી છે, પણ ધનેરા ડાયમંડ્સની બાબતે એ નિયમનું પાલન થયું હતું કે કેમ એવી શંકા ઊભી થઈ છે.

આ કંપનીના નામમાં ડાયમંડ શબ્દનો ઉપયોગ છે, પરંતુ મળતી વિગતો મુજબ કંપનીને રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્ર સાથે પણ સંબંધ છે. તેના ડિરેક્ટરો કન્સ્ટ્રક્શનને લગતી સંખ્યાબંધ કંપનીઓમાં પણ ડિરેક્ટર છે.

આ કેસ સાથે સંબંધ હોય કે ન હોય, પણ કોમોડિટી બજારના નિષ્ણાતો કહે છે કે ઘણી કંપનીઓ નામ માટે અમુક ધંધો બતાવતી હોય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં એમનું મુખ્ય કામ મની લૉન્ડરિંગનું હોય છે. રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રના ઘણા લોકો ડાયમંડ અને ફોરેન એક્સચેન્જ દ્વારા મની લૉન્ડરિંગનું કામ પણ કરતા હોય છે. એમને બ્રોકરોની મદદ મળતી હોવાનું બજારમાં સૌ જાણે છે. તેઓ તેમને અલગ અલગ કોમોડિટીમાં ટ્રેડિંગ કરવાના બહારને મની લૉન્ડરિંગની પ્રવૃત્તિઓમાં સહાયભૂત થાય છે. છેલ્લે આવી જ કંપનીઓ ડિફોલ્ટર બનીને લોકોનાં નાણાં સાથે રફૂચક્કર થઈ જાય છે અને સેબી મોં વકાસીને જોતી રહી જાય છે.

એમસીએક્સ (મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ)ની સ્થાપના કરનારી કંપની ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (હાલની 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસ)ના સ્થાપક જિજ્ઞેશ શાહે થોડા સમય પહેલાં એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે ભારતમાં બજારો રોકાણનું સ્થળ બનવાને બદલે સટ્ટાનું સ્થળ બની ગયાં છે. એ ઇન્ટરવ્યૂ વિશે આપણે પણ વાત કરી હતી. (https://vicharkranti2019.com/2020/02/04/ભારતમાં-બજારો-રોકાણનું-સ/)

એમસીએક્સમાં પણ એનએસઈની જેમ કો-લોકેશન કૌભાંડ ચાલતું હોવાની શંકા વિશે પણ આપણે વાત કરી ગયા છીએ. આ સંબંધે નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે કેટલાક બ્રોકરોની ટોળકીએ એમસીએક્સ અને સેબીમાં અડિંગો જમાવી લીધો છે અને એક્સચેન્જને સટ્ટાખોરીનો અડ્ડો બનાવી દીધો છે. જો એવું ન હોય તો ડાયમંડની કહેવાતી કંપની કેવી રીતે ક્રૂડના વાયદામાં આટલું મોટું કામ કરી શકે! આ સવાલનો સેબીએ સંતોષકારક જવાબ આપવો રહ્યો.

————————-

ચીન પર વિશ્વાસ કોઈને નથી અને હવે તો તેની સાથે વેપાર પણ કોઈએ કરવો નથી

ચીન માટે કહેવાતું આવ્યું છે કે તેના પર વિશ્વાસ કોઈને નથી, પણ વેપાર બધાએ તેની સાથે જ કરવો છે. કોરોના વાઇરસના રોગચાળામાં તેની શંકાસ્પદ ભૂમિકાને પગલે હવે પરિસ્થિતિ લગભગ એવી થઈ ગઈ છે કે તેના પર વિશ્વાસ કોઈને નથી અને તેની સાથે વેપાર પણ કોઈએ કરવો નથી.

ચીન, કોરોના અને દુનિયા એ ત્રણેને આવરી લેતી બીજી અનેક વાતો છે એવું આપણે ગયા વખતના બ્લોગમાં જોયું. એ લખ્યા પછી પણ ઘણી નવી વાતો પ્રકાશમાં આવી છે અને ઘણા નિર્ણયો લેવાયા હોવાથી આજે તેની વાતો કરીએ.

સૌજન્યઃ http://www.worldfinance.com

આમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય ભારતે લીધો છે. ભારતે હવે નક્કી કર્યું છે કે તેની સરહદ જે દેશો સાથે જોડાયેલી છે એ દેશોમાંથી હવે ઑટોમેટિક રૂટ મારફતે પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ આવી શકશે નહીં. આની પહેલાં અનેક દેશોએ ચીન સાથેના વેપારવ્યવહાર બાબતે મોટા-મોટા નિર્ણયો લીધા છે, પણ ભારતે ઉક્ત નિર્ણય લીધો એ ઘણી મોટી વાત કહેવાય.

નોંધવું ઘટે કે ભારતની સરહદ પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને ચીન સાથે છે. એમાંથી પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાંથી આવનારા રોકાણ પર પહેલેથી જ નિયંત્રણો છે. આથી આ વખતના નિર્ણયનો સીધો ઈશારો ચીન તરફ છે.

ભારતમાં મોટાભાગનું પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ ઑટોમેટિક રૂટથી અર્થાત્ સરકારની મંજૂરી વિના આવે છે, પણ હવેથી ચીનમાંથી કોઈ પણ રોકાણ ઑટોમેટિક રૂટથી આવી શકશે નહીં.

કોરોનાને પગલે સર્જાયેલી નાણાકીય સ્થિતિમાં કોઈ ચીની કંપની ભારતીય કંપનીમાં મોટો હિસ્સો મેળવીને તેના પર આધિપત્ય જમાવવાની કોશિશ કરે નહીં એ દૃષ્ટિએ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.

અગાઉ, યુરોપના દેશો – સ્પેન, જર્મની અને ઇટલીએ ચીની કંપનીઓ દ્વારા આ રીતે મોટો હિસ્સો ખરીદવામાં આવે નહીં એ વાતની તકેદારી લઈને પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણને લગતા નિયમો ચુસ્ત બનાવ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

સ્પેને અમુક પ્રતિબંધિત ક્ષેત્રોને બાદ કરતાં કંપનીઓમાં વધુમાં વધુ 10 ટકા હિસ્સો પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ દ્વારા ખરીદી શકાય એવો નિર્ણય લીધો છે. ઇટલીએ કોઈપણ કંપનીનું ટેકઓવર કરી શકાશે નહીં એવું નક્કી કર્યું છે. જર્મનીએ પણ ટેકઓવર મુશ્કેલ બનાવ્યું છે.

ભારતમાં આની પહેલાં ચીને ઘણા મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરેલું છે, જેની વિગતો હવે પછીના બ્લોગ્સમાં આવશે, પરંતુ હાલના નિર્ણયની વાત કરીએ તો, અત્યાર સુધી ચીની કંપનીઓએ જેમાં ઈક્વિટીનું રોકાણ કર્યું છે એના પર પણ નિર્ણયની અસર થશે.

કોરોનાને કારણે વિશ્વભરમાં મંદીનું વાતાવરણ છે. ભારત જેવડા મોટા દેશે એક મહિના કરતાં વધુ સમય સુધી લોકડાઉન રાખ્યું હોવાથી વેપાર-ધંધા ઠપ પડી ગયા છે. અમેરિકામાં તો 2 કરોડ લોકોએ બેકારી ભથ્થા માટે સરકાર સમક્ષ અરજી કરી દીધી છે. કંપનીઓનાં વેલ્યુએશન ઘટી ગયાં હોવાથી ઘણા ઓછા ભાવે શેર મળી રહ્યા છે. આવા સમયે ચીની કંપનીઓ કોઈ પણ રીતે આ સ્થિતિનો ગેરલાભ ઉઠાવે નહીં તેથી સરકારે ત્યાંથી આવનારા પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે.

નોંધનીય છે કે ચીન સાથેના વેપારમાં ભારતમાંથી નિકાસ ઓછી અને આયાત વધારે થાય છે. આ ખાધ ઓછી કરવા માટે ભારતે ચીની કંપનીઓ પાસેથી રોકાણ આવવા દીધું હતું, પરંતુ કોરોનાની બાબતે ચીને અપનાવેલા વલણ અને તેની સામે ઉઠેલી શંકાની સોયને લીધે ભારતે પણ હવે પોતાના અભિગમમાં ફેરફાર કરવો પડ્યો છે.

ચીનના વુહાન શહેરમાં સૌથી પહેલાં કોરોના વાઇરસ ફેલાયો અને એ શહેર સાથે ઇટલીને ઘનિષ્ઠ વેપારીસંબંધ હોવાથી ઇટલીમાં રોગચાળો વધુ ગંભીર બન્યો એ વિષયે ઘણું લખવાનું છે, પરંતુ અત્યારે તેનો ઉલ્લેખ માત્ર કરીએ છીએ.

જર્મનીની વાત પણ નોંધવા જેવી છે. ત્યાંની ફોક્સવેગન, ડેમલર અને બીએમડબ્લ્યુ કાર વિશ્વમાં બીજા બધા દેશો કરતાં ચીનમાં વધારે વેચાય છે. આથી જ ફોક્સવેગનના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર હર્બર્ટ ડાયેસે ગત ડિસેમ્બરમાં વોલ્ફ્સબર્ગર નેક્રિશ્ટન નામના અખબારને કહ્યું હતું કે જો ચીન સાથે વેપાર બંધ કરી દેશું તો અમારા 20 હજારમાંથી 10 હજાર ડેવલપમેન્ટ એન્જિનિયરો બેકાર થઈ જશે. આવું હોવા છતાં હવે જર્મનીએ પણ ચીનથી આવનારા રોકાણ બાબતે નિયમો કડક બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે.

ઑસ્ટ્રેલિયામાં પણ ચીનનું ઘણું મોટું રોકાણ છે, છતાં ત્યાં પણ વડા પ્રધાન સ્કોટ મોરિસને કહ્યું છે કે તેઓ આ કટોકટીમાં દેશનું આર્થિક સાર્વભૌમત્વ ટકાવી રાખવા પ્રતિબદ્ધ છે.

કોરોનાનો માર જાપાનને પણ ઘણો મોટો લાગ્યો છે. આથી જ તેણે ચીનમાંથી બહાર નીકળીને બીજે ઉત્પાદન શરૂ કરવા માગતી કંપનીઓને આશરે 2 અબજ ડૉલરની સહાય કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.

અત્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં ચીનની થૂં-થૂં થઈ રહી છે એની પાછળ તેના કારભારની અપારદર્શકતા જવાબદાર છે. ભારતમાં મુંબઈના એકેએક વૉર્ડમાં કઈ બિલ્ડિંગમાં કન્ટેઇનમેન્ટ ઝોન જાહેર કરાયો છે તેની માહિતી પારદર્શક રીતે સમગ્ર વિશ્વને ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ચીનના વુહાનમાં મૃતકોના પહેલાં જાહેર થયેલા આંકડામાં પછીથી પચાસ ટકાનો વધારો કરવામાં આવે છે અને બીજે શું સ્થિતિ હતી તેનો કોઈને સ્પષ્ટ અંદાજ પણ આવ્યો નથી. ચીન વિશે માહિતી શોધવા જાઓ તો કોઈ સ્પષ્ટ જાણકારી મળતી નથી.

આખી દુનિયાને ધંધે લગાડીને હવે એના ધંધા બરોબર ચાલવા લાગ્યા છે. બીજે બધા શેરબજારોમાં ધબડકા બોલાયા છે ત્યારે ચીનનો સીએસઆઇ 300 ઇન્ડેક્સ (જેમાં તેની સૌથી મોટી કંપનીઓના શેરનું પ્રતિનિધિત્વ થાય છે) 23મી માર્ચ પછી સતત ઉપર ગયો છે અને બીજા દેશોની તુલનાએ એની કામગીરી ઘણી સારી છે. અમેરિકાના નાસ્દાક સાથે તુલના કરી શકાય એવો ચીનનો ચિનેક્સ્ટ ઇન્ડેક્સ પણ બીજા દેશોની સરખામણીએ સારી સ્થિતિમાં છે.

એકંદરે, ચીન નબળી સ્થિતિ ધરાવતા દેશોમાં કંપનીઓ ટેકઓવર કરે એવું પૂરેપૂરું જોખમ હોવાથી બધે સાવચેતીનું વાતાવરણ વધી જાય એ સ્વાભાવિક છે.

આપણે હજી આ વિષયમાં ઘણા ઊંડા ઉતરવાનું છે. વાંચન ચાલુ રાખજો અને બીજાઓને વંચાવજો.

————–

કોરોનાએ આખી દુનિયામાં હાહાકાર મચાવ્યો છે, પણ ચીનના પેટનું પાણીય કેમ હલતું નથી?!

કોરોના વાઇરસના રોગચાળાએ સમગ્ર વિશ્વને ઘમરોળી નાખ્યું છે અને ચોમેર હાહાકાર જેવી સ્થિતિ છે, પરંતુ ચીનના શાસકોના પેટનું પાણીય હલતું ન હોય એવું દેખાય છે.

પોતાને ત્યાંથી વાઇરસની શરૂઆત થઈ અને ફેલાવો થયો એ બદલ કોઈ પણ જવાબદારીભર્યું નિવેદન કરવાને બદલે ચીને પોતાની લાક્ષણિકતા મુજબ માહિતી છુપાવ્યે રાખી છે.

આવામાં અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પરોક્ષ રીતે ચીન તરફ આંગળી ચીંધી છે. એમણે આ વાઇરસને ચીની વાઇરસ કહ્યો તેની પહેલાં જ વાતો વહેતી થઈ હતી કે ચીને જાણીજોઈને આ વાઇરસ ફેલાવ્યો, કારણ કે એને વૈશ્વિક મહાસત્તા બનવાની લાલસા છે. પછીથી એવી પણ ચર્ચા થવા લાગી કે ચીને જૈવિક શસ્ત્રનો અખતરો કરતી વખતે ગફલત કરી અને વાઇરસ ફેલાઈ ગયો. છેલ્લે કહેવામાં આવ્યું કે ચીને જાણીજોઈને કંઈ કર્યું નથી તથા તેના પ્રયોગમાં ગરબડ થઈ એવું પણ નથી; એણે આ બીમારીની વધતી જતી ગંભીરતા વિશે દુનિયાને અંધારામાં રાખી.

આમ, ત્રણ અલગ અલગ થિયરીઓ આવી અને જગભરમાં વ્હોટ્સએપથી માંડીને સમાચારપત્રો અને ટીવી ચૅનલો મારફતે ફેલાઈ. એ ફેલાય ત્યાં સુધી કોઈને વાંધો ન હતો, પરંતુ ચીનમાં જેની શરૂઆત થઈ એ બીમારીએ દુનિયાભરમાં કાળો કેર વર્તાવ્યો એ બાબત મોટી સમસ્યારૂપ છે.

આગ વગર ધુમાડો હોય નહીં એવી આપણે ત્યાં કહેવત છે. તેના આધારે આપણે હવે આગ શોધવાનો પ્રયાસ કરીએ.

ચીને જાણીજોઈને વાઇરસ ફેલાવ્યો અને અખતરામાં ભૂલચૂક થઈ જવાથી વાઇરસ ફેલાયો એ બન્ને થિયરીને વિજ્ઞાનીઓ સમર્થન આપતા નથી, પરંતુ અહીં જણાવવું ઘટે કે સાચો વિજ્ઞાની ક્યારેય કોઈ વાતને તત્કાળ રદિયો આપતો નથી. એ હંમેશાં કોઈ પણ સંભાવનાને ચકાસી લેવાનું કહેતો હોય છે. વળી, આપણે જાણીએ છીએ કે વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાને ઘણી પ્રગતિ કરી લીધી છે અને પહેલાં અશક્ય મનાતી એવી અનેક બાબતો આજે સનાતન સત્ય ગણાય છે. દા.ત. પ્રાચીન કાળમાં એવી માન્યતા હતી કે પૃથ્વી તાસક જેવી છે, પણ આજે એ હકીકત બધાને ખબર છે કે પૃથ્વી ગોળાકાર છે.

કોરોના વાઇરસ અલગ અલગ પ્રકારના છે. અત્યારે કોવિડ 19નો રોગચાળો ફાટ્યો છે, જ્યારે કે અન્ય કોરોના વાઇરસ આની પહેલાં પણ વત્તા-ઓછા અંશે લોકોની તબિયત બગાડતાં આવ્યા છે. પહેલી વાર એવું બન્યું છે કે એક નવા પ્રકારના કોરોના વાઇરસે ગુમાનમાં ફરી રહેલી મનુષ્યજાતિને અરિસો બતાવ્યો છે અને કહ્યું છે કે હે મનુષ્ય, તું હજી પામર છે.

ફરી મુદ્દા પર આવીએ.

બુધવારે, 15મી એપ્રિલે અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પત્રકાર પરિષદમાં કહી દીધું કે કોરોના વાઇરસ ચીનના વુહાન પ્રાંતની પ્રયોગશાળામાં બનાવાયો હોવાના અહેવાલો બાબતે સરકાર સઘન તપાસ કરી રહી છે. તેનાથી થોડા આગળ વધીને અમેરિકન વિદેશપ્રધાન માઇક પોમપીઓએ કહ્યું હતું કે વાઇરસની શરૂઆત વુહાનથી થઈ એ આપણે જાણીએ છીએ. વુહાન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ વાઇરોલૉજી ચીનની વેટ માર્કેટ (સંખ્યાબંધ પ્રાણીઓના માંસ વેચતા બજાર)ની નજીક હોવાનું પણ આપણે જાણીએ છીએ. આ બાબતે હજી ઘણી જાણકારી મેળવવાની બાકી છે, અમેરિકન સરકાર એ બાબતે કાર્યરત છે.

અમેરિકન સરકારે જાણકારી મેળવવાની વાત કરી તો ખરી, પરંતુ શું ચીનમાંથી કોઈને સાચી માહિતી ક્યારેય મળી છે ખરી?! ચીનમાં સરમુખત્યારશાહી છે અને ત્યાંની સરકારની વિરુદ્ધ બોલવાની કોઈની તાકાત નથી. ચીનના વુહાનમાં કોરોના વાઇરસની શરૂઆત થઈ અને ત્યાંથી એ આખી દુનિયામાં પહોંચીને લાખો લોકોને ચેપ લગાડી રહ્યો છે, પરંતુ ચીનની અંદર બે પ્રાંતોને બાદ કરતાં બીજે બધે આંગળીના વેઢે ગણાય એટલા જ કિસ્સા હોવાનું જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. એટલું જ નહીં, ચીને શુક્રવારે 17મી એપ્રિલે જાહેર કર્યું કે વુહાનમાં ખરેખર 3,869 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, જ્યારે અગાઉ એણે 2,579નો આંકડો જાહેર કર્યો હતો. આમ, મૃત્યુઆંકમાં 50 ટકાનો વધારો કરવામાં આવ્યો છે.

આના પરથી પુરવાર થાય છે કે ચીન પોતાને ફાવે એટલો આંકડો ફાવે એ સમયે જાહેર કરી શકે છે.

ચીને પોતે જ વાઇરસ ફેલાવ્યો અને પોતાને ત્યાં જ આટલો ઓછો મૃત્યુદર કેવી રીતે હોઈ શકે એવો સવાલ ઉઠવા લાગ્યો અને અમેરિકાએ તપાસ કરવાની વાત કરી ત્યારે ચીને કદાચ પોતાનો બચાવ કરતું હોય એ રીતે વધેલો આંકડો જાહેર કર્યો છે. જો કે, બીજા શું કહે છે એની સરમુખત્યારોને પરવા હોતી નથી. આથી ચીને શું કામ નવા આંકડા જાહેર કર્યા એ કોઈને ખબર નહીં પડે.

ચીન, કોરોના અને દુનિયા એ ત્રણેને આવરી લેતી બીજી અનેક વાતો છે, જેના પર પ્રકાશ પાડવાની આવશ્યકતા વર્તાઈ રહી છે. આપણે હજી ઘણી લાંબી મજલ કાપવાની છે. આથી આપ આ બ્લોગ બીજાઓને પણ વંચાવો અને વિચારક્રાંતિને આગળ ધપાવો.

——————-

પ્રકૃતિ કંઈક કહેવા માગે છે સમગ્ર માનવ જાતને

તસવીર સૌજન્યઃ fee.org

કોરોના વાઇરસને લીધે ફેલાયેલા વૈશ્વિક રોગચાળામાંથી લેવાના પાઠ વિશે હવે વાતો થવા લાગી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં લોકોને ડરાવી મૂકનારી આ બીમારી વિશે સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ કરતી વખતે અનેક મુદ્દાઓ સામે આવવા લાગ્યા છે. તેમાંનો એક મુદ્દો કુદરત પ્રત્યેની મનુષ્યની વિમુખતાનો છે. આ વિષયે થયેલું મનોમંથન વિચારક્રાંતિના અતિથિ બ્લોગર દિનેશ ગાઠાણી વ્યક્ત કરી રહ્યા છે, જે વાંચકોને ગમશે એવો વિશ્વાસ છે. આપના પ્રતિભાવ પણ ઈમેલઃ vicharkranti2019@gmail.com પર આવકાર્ય છે.

પ્રકૃતિ, કુદરત, પૂરી કાયનાત કંઈક કહેવા માગે છે આ સમગ્ર માનવ જાતને. આપણે લગભગ ૮૦૦ કરોડ છીએ. આ પૃથ્વી ઉપર અને લગભગ ૧૯૫ દેશ નામે ટુકડામાં વહેંચાયેલા છીએ. બધાને બરાબર સંભળાય એટલે અવાજ જરા ઊંચો છે; અને આમ પણ પરમાત્માની સંદેશો આપવાની રીત અનોખી જ હોવાની. ‘નીંદ જીતની ગહરી ચોટ ઉતની હી  ભારી.’

કુદરતની વાત ઇશારામાં ન સમજાય તો માંડીને જ કરવી પડે.

૮૪ લાખ પ્રકારની જીવ-યોનિ છે આ સૃષ્ટિમાં. પૃથ્વી કાય, અગ્નિ કાય, વાયુ કાય, અપ્પ કાય અને વનસ્પતિ કાય.

એક ઇન્દ્રિયથી લઈ પંચેન્દ્રિય સુધીના તમામ જીવોનો હિસ્સો પ્રકૃતિએ સુવ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવી આપ્યો છે. એક સુંદર મજાની સાંકળમાં સરસ સુનિયોજિત રીતે બધું પરોવાયેલું છે. કેટલા ભાગ પાણીના, કેટલા વનસ્પતિના, કેટલા પ્રાણીના, પક્ષીના, જંતુના, કેટલા હવાના, અગ્નિના. કોણે કોનું કેટલું, કેવી રીતે ક્યારે શું ધ્યાન રાખવાનું એનો માસ્ટર પ્લાન બનેલો જ છે. બધાં કાર્ય વહેંચાયેલાં જ છે. સમજો સૃષ્ટિના સર્વરમાં સોફ્ટવેર ૨૪x૭x૩૬૫ અવિરત ચાલુ જ છે, જેને આપણે વૈશ્વિક લય કહીએ છીએ. આ અદભુત લયને જાણતાં-અજાણતાં કોઈ ખોરવવાની કોશિશ કરે અને સર્વર હેંગ થાય તો કુદરત સમારકામ કરવા આવે જ. શક્ય છે કે ‘રુકાવટ કે લિયે ખેદ હૈ’ એવું કહ્યા વગર પોતાનું કામ ચાલુ કરી દે.

માણસ પંચેન્દ્રિયમાં આવે છે. એની પાસે મન, બુદ્ધિ અને વિચારશક્તિ છે એટલે છેલ્લાં કેટલાંક સેંકડાઓથી એ એવા ભ્રમમાં જીવે છે કે આ સૃષ્ટિમાં પોતે સર્વોપરી છે અને કુદરતે એને વિશેષ દરજ્જો આપ્યો છે.

જો એ આવું સમજતો હોય તો એ ખાંડ ખાય છે.

માણસે યાદ રાખવું જોઈએ કે કીડી જેવા નાનામાં નાના જંતુનો પણ આ સૃષ્ટિમાં ભાગ છે. રાત-દિવસ જાણતાં-અજાણતાં માણસનો પંજો એના પર પડે ત્યારે કીડીની રક્ષા માટે આપણા પગમાં  કેટકેટલી સુરક્ષા બારીઓ રાખી છે, જ્યાં તે શરણ લઇ શકે છે. એડી અને પંજા વચ્ચેનું પોલાણ, પાંચે આંગળીઓની વચ્ચેની ખાલી જગ્યા અને જો મોજાં કે પગરખાં પહેર્યાં હોય તો દૂરથી એનો અવાજ સાંભળવાની ક્ષમતા અને અદભુત દિશા-જ્ઞાન સાથે ઊંધા પગે ચાલવાની શક્તિથી એ પોતાનો જીવ બચાવી શકે છે.

કુદરતની વ્યવસ્થા અદ્વિતીય છે પછી એ કીડી હોય, પક્ષી હોય, પશુ હોય કે વનસ્પતિ હોય. આખે આખું આયોજન જ એવું છે કે કોઈએ કોઈના માર્ગમાં આવવાનું જ નથી, નડવાનું જ નથી. બધા જ પોતપોતાની મસ્તીમાં પ્રકૃતિ સાથે તાલ મિલાવી શકે છે.

જ્યાં, જેમ, જેવું, જે પ્રમાણે છે તે યથાર્થ છે. હવા વૃક્ષ સાથે વાત કરે તો તે હરખાય છે. પાણી વૃક્ષને પ્રેમમાં ભીંજવે તો એ ખીલી ઉઠે છે. કોઈ પંખી એની ડાળ પર મસ્તીથી ઝૂલે છે, કોઈ એનું ઘર બનાવે છે. કોઈ પ્રાણી એની ક્ષુધા મિટાવવા આવે તો વૃક્ષ એનાં પર્ણ અને ડાળીઓનું દાન આપી દે છે.

એક માણસ જ છે, જે છાયંડા અને વિસામાના બદલામાં એના થડ પર પ્રહાર કરે છે અને વૃક્ષ મૂળમાંથી ધરાશાયી થાય છે. આવા વખતે સૃષ્ટિને હક છે શોક મનાવવાનો અને સબક શીખવવાનો.

એક માણસ જ છે, જેને જંપ નથી. જ્યાં છે ત્યાં બધાની સાથે ભાગ પડાવવો છે. ‘યે દિલ માંગે મોર…’ અટકતું નથી. ત્યાં જ વાંધો છે. જમીન પર સમાતો નથી, તો આકાશમાં ઊડાઊડ કરે છે. હવાફેરના બહાને પંખીના આકાશમાં આડો આવે છે. ત્યાં જ વાંધો છે.  જ્યાં અતિરેક છે ત્યાં સમસ્યા છે. દુનિયાનાં માત્ર પાંચ મોટાં એરપોર્ટ ગણી લો. રોજના ૩૦ કરોડ લોકો અવરજવર કરે છે. પક્ષીઓ ક્યારેય આટલી મોટી સંખ્યામાં તમારે આડે આવ્યાં? અને આજે એ નથી ઉડતાં તોય આપણે કહીયે છીએ એરપોર્ટ પર કાગડા ઉડે છે.

માણસ છાશવારે જૂઠું બોલતો થઇ ગયો છે.

ગ્લોબલઈઝાશનના નામે કેટલાં બધાં ધતિંગ ચાલે છે! ફરી એક વાર આ અતિરેક દાટ વાળે છે. તમે જ્યાં છો ત્યાં જે પ્રાપ્ય છે એ તમારા જીવનનિર્વાહ માટે પૂરતું છે અને ના હોય તો માણસ સક્ષમ છે એની વ્યવસ્થા કરી લેવા માટે. પણ… યે દિલ માંગે મોર….

આપણે ૮૦૦ કરોડ છીએ આ પૃથ્વી પર. બધાએ લૂંટી લેવું છે, માત્ર એક બીજા પાસેથી જ નહીં, ૮૪ લાખ પ્રકારના જીવો પાસેથી પણ!

કેટલું જોઈએ છે અને ક્યાં અટકવું એ ખબર નથી. બસ, બીજા કરતાં વધુ જોઈએ છે. શું કામ? તો કહે, એ પછી વાત, હમણાં સમય નથી. રેસ લાગી છે. ક્યાં પહોંચવાની?  તો કહે ખબર નથી. ઉભા તો રહો. તો કહે સમય ક્યાં છે? અને હવે ઘરે બેસવાનું છે, તો બહાર ભમવું છે.

તું ભટકી ગયો છે. ભાઈ, પાછો ઘરે આવી જા, તને કોઈ કંઈ નહીં કહે.      

આ આખી સૃષ્ટિ તને દિન-રાત અવિરત અઢળક આપવા જ બેઠી છે. તારી સાત પેઢીને ચાલે એનાથી પણ કંઈ કેટલું વધારે એની પાસે છે. આ ધરતી, આકાશ, સૂરજ, ચંદ્ર, તારા, પહાડ, વૃક્ષો, ઝરણાં, નદી, પવન, વરસાદ  અને આવું તો કૈંક અવનવું. તારે તો માત્ર એક ઘઉંનો દાણો ધરતી પર વેરવાનો છે; અને જો કમાલ! તારું સુપર કમ્પ્યુટર ગણતરી કરતાં કરતાં હેંગ થઈ જાય એટલા અઢળક દાણા તૈયાર કરી આપવા એ અધીરો છે. તું થોડી તો ધીરજ ધર, માનવ. તને એણે સમજીને મુઠ્ઠી આપી છે, પણ તારે બથ ભરી લેવી છે.

આ બધું તારું જ છે, છતાં તે અતિરેક કર્યો તેથી તને બધાથી એક મીટરના અંતરે ઉભો રાખી દીધો. હવે તો સમજ. બધું જ સામે હશે ને તું કઈ નહીં કરી શકે, રૂપિયા ખિસાં ને તિજોરીમાં રહી જશે. સામાન બજારમાં પડ્યો રહેશે. આ તો ઠીક, તે જો તારા હકનું નથી એ વસ્તુને હાથ પણ લગાડ્યો, તો તારા પોતાની સાથે તું હાથ નહીં મિલાવી શકે.

તારી ભૂલો માટે તને કોઈ કંઈ નહીં કહે. તું ખુદ સમજદાર છે. સમજીને ઘરે પાછો આવી ચુપચાપ બેસી જા.

————————————————————–

મોતના ડર સામે સમગ્ર વિશ્વનો ફફડાટ! કુદરતની એક થપ્પડ પણ કેવી ભારે હોય છે!

  • જયેશ ચિતલિયા

મૃત્યુ આવી રહ્યું છે એવા સમાચારથી પણ માણસો અડધા મરી જાય છે! કોરોના વાઈરસ તો એક નામ છે, મોતનો ભય કેવો હોય છે તેનાં ઢગલાબંધ ઉદાહરણ આપણને હાલ વિશ્વભરમાં જોવા મળી રહ્યાં છે. જેઓ કુદરત સાથે બૂરી રમત રમે છે, પ્રકૃતિને પરેશાન કરે છે, બીજા જીવોને મારી નાખતાં ખચકાતા નથી તેઓ પોતાના મૃત્યુની  છાયા અને કલ્પનાથી પણ કેવા ગભરાઈ જાય છે! જાગો, હવે તો જાગો…

જગતભરમાં હાલ કોરોના વાઈરસનો ભય ફેલાયેલો છે. વાઈરસનું નામ કંઈ પણ હોય, આખરે ભય તો મૃત્યુનો છે. માણસોના માથે આવા રોગની અને તેનાથી થઈ શકે એવા મોતની છાયા ફરતી હોય તો માણસોની માનસિક દશા કેવી થાય છે તેના દાખલા હાલ જોવા-સાંભળવા મળી રહ્યા છે.

આવું કંઈ પહેલીવાર નથી થયું. વિવિધ કુદરતી આફતો, અકસ્માતો, દુર્ઘટનાઓ, રોગચાળા, વગેરે વખતે આવા ભયનું સામ્રાજ્ય છવાઈ જતું હોય છે. હાલ સમગ્ર જગત કોરોના વાઈરસના ભયના ઓઠા હેઠળ છે અને બચવાના બધાં જ સંભવ પગલાં લઈ રહ્યું છે. ઘેર-ઘેર કોરોનાની ચર્ચા છે. એવો માહોલ રચાઈ ગયો છે કે માણસ માણસ સાથે હાથ મિલાવતાં પણ ડરે છે. ગળે મળતાં પણ ગભરાય છે, ખુલ્લા મુખે સામે જોવામાં પણ તેણે વિચાર કરવો પડે છે. આમ તો હાલ કોરોના વાઈરસનો ભય ફેલાયો છે, કિંતુ આપણે કોરોનાની પાછળ રહેલા મૃત્યુના ભયની વાત કરવી-સમજવી છે, જે જીવનના મહત્ત્વને સમજવા માટે ઉપયોગી છે.

મોતનાં દર્દ અને લાગણી

આમ તો ‘મૃત્યુ’ એક શબ્દ તરીકે આપણા જીવનમાં સતત છવાયેલો રહે છે, આપણે મૃત્યુ વિશે રોજ અખબારોમાં એક યા બીજા પ્રસંગ-ઘટના વાંચતા-સાંભળતા હોઈએ છીએ. કંપારી છૂટી જાય એવા, તો ક્યારેક કરુણા વહાવી દે એવાં મોત જોવા-વાંચવા-સાંભળવા મળે ત્યારે  થોડીવાર માટે તો આપણી ભીતર પણ એક કંપ થઈ જતો હોય છે. ક્યારેક આપણાં સગાં-સંબંધી, પાડોશી, મિત્રો અને સ્વજનો-પ્રિયજનોના મૃત્યુને આપણે સાવ જ નજીકથી જોઈએ છીએ, તેના આઘાત પણ અનુભવીએ છીએ. સામાન્ય રીતે આપણા માટે બીજાનું મોત ચર્ચાનો વિષય બનીને રહી જાય છે. થોડા દિવસ બાદ આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ, અથવા ભૂલી જવું પડે છે. આમ પણ મૃત્યુ સામે કોઈનું ચાલી પણ શું શકે? કોઈનું પણ મૃત્યુ હોય, આખરે ક્યાં સુધી કોઈ રડીને કે ઉદાસ થઈને જીવી શકે! કેટલું પણ સ્વજન કે પ્રિયજન હોય, તેને ગુમાવ્યા બાદ માણસે પોતાની રૂટિન લાઈફમાં પરત આવી જ જવું પડે છે. અલબત્ત, તેની ભીતર સર્જાયેલો ખાલીપો એ પોતે જ જાણતો હોય છે, દુનિયા તેને સમજી ન શકે. આ ખાલીપો દરેકનો જુદો હોઈ શકે. માતા-પિતાનો, ભાઈ-બહેનોનો, પત્નીનો, સંતાનોનો, મિત્રોનો, દરેકનો આગવો હોઈ શકે.

જીવન વિશે કહેવાય છે કે જીવન એ રહસ્ય છે અને સતત અનિશ્ચિતતાઓથી સભર હોય છે. જીવનમાં જો કોઈ નિશ્ચિત હોય તો એ છે મૃત્યુ. કોઈપણ માનવી જન્મે કે તરત જ તેની મૃત્યુ તરફની યાત્રા શરૂ થઈ જાય છે.

મોતને જીવનની જેમ સમજવું જોઈએ

તાજેતરમાં એક સમાચાર એવા વાંચ્યા હતા કે અમુક શહેરોમાં ‘મોત પે ચર્ચાની બેઠકનું આયોજન થાય છે. અમુક લોકો સમયાંતરે એકઠા થઈ મોત અંગે ચર્ચા કરે છે. અહીં માત્ર ફિલોસોફીની વાતો નથી થતી, બલ્કે આ ચર્ચામાં ભાગ લેનારના જીવનમાં આસપાસ કે પ્રિયજન-સ્વજનના થયેલા મૃત્યુની અને તેના અનુભવની  વાતો થાય છે. જિજ્ઞાસાપૂર્વક આ ચર્ચા કરતી વખતે તેમનો આશય મૃત્યુ વિશેના  ભયને દૂર યા ઓછો કરવાનો, તેને સમજવાનો હોય છે.

આપણે જીવન વિશે કેટલી બધી વાતો અને ચર્ચા કરીએ છીએ, તો મોત અંગે શા માટે નહીં? વાત વિચારવા જેવી ખરી!

સ્મશાનકબ્રસ્તાન કયાં હોવા જોઈએ?

એક સંત તેમના શિષ્યોને કાયમ કહેતા કે તમારે અમુક દિવસ તો સ્મશાન યા કબ્રસ્તાનમાં રહેવું જોઈએ, કારણ કે મોતનો ભય દૂર કરવા માટે આ અનુભવ આવશ્યક છે. માણસ આ ભયમાંથી મુક્તિ મેળવી લે એ પછી તે ખરા અર્થમાં સ્વતંત્ર અને હિંમતવાન બની શકે છે. ઓશો રજનીશ તો ત્યાં સુધી કહેતા કે સ્મશાન યા કબ્રસ્તાન લોકવસ્તીની વચ્ચે જ બંધાવું જોઈએ. લોકો ત્યાંથી રોજેરોજ પસાર થતા હોવા જોઈએ. હકીકતમાં આપણે સ્મશાન ઘરોથી દૂર-દૂર બાંધતા હોઈએ છીએ. એ તરફ જવાનું યા જોવાનું પણ બને ત્યાં સુધી ટાળીએ છીએ.

મોતનો હાઉ કેવો હોય છે?

આપણે ઘણીવાર કોઈ મરણ આપણી નજર સામે ઘટે તોય ગભરાઈ જઈએ છીએ, કેમ કે બીજાના મોતને જોયા બાદ તરત આપણા મનમાં મોતની કલ્પના આવી જાય છે. તેથી જ ઘણા લોકો લાશ પાસે વધુ સમય બેસતાં કે તેની વધુ નજીક જતાં પણ ડરે છે. જે શરીરમાં હવે જીવ નથી એ શરીર ઘરમાંથી લઈ જવાની પણ ઉતાવળ થતી હોય છે. ઈન શોર્ટ, મોત એટલે એવો ભયાનક ડર કે જેના વિશે સાંભળીને યા વાંચીને પણ માણસો ચિંતામાં મુકાઈ જાય છે.

માણસની પોતાની વાત આવે છે ત્યારે…

કોરોના યા અન્ય કોઈપણ કારણસર મોતથી ડરતા લોકો જ્યારે બીજા માણસોને યા પ્રાણીઓને પોતે મારી નાખે છે ત્યારે તેમને કોઈ સંવેદના થતી નથી. પોતાનું મોત સામે દેખાય કે તેનો ભય પણ આવી જાય, તો તેમની હાલત કફોડી થઈ જાય છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ દરેકને પોતાના ભગવાન યાદ આવી જાય છે. અત્યારે આપણે જોઈએ છીએ કે જગતના તમામ દેશો કેવા ગભરાયા છે. માણસોની હેરફેર અટકાવી દીધી, એકેક માણસની ચકાસણી થઈ રહી છે. સૂચના અને માહિતીના ભંડાર ફરવા લાગ્યા છે. આ જ માણસોને રોડ અકસ્માતમાં રોજના લાખો લોકો મરી જાય છે તેનો વિચાર નથી આવતો, કેન્સર, ટીબી, ડાયાબિટીઝ, હાર્ટ ઍટેક, કિડનીની સમસ્યા, એઈડ્સ, વગેરે રોગોથી મરી જનારા પણ રોજના લાખો છે. કોરોનામાં તો હજી સમગ્ર વિશ્વમાં અમુક લાખને અસર થઈ છે અને અમુક હજાર માણસો મરણને શરણ થયા છે ત્યાં તો આખા વિશ્વની જાણે બોલતી બંધ થઈ ગઈ છે. માથે મોત ભમતું દેખાય તો માનવ કેટલો વામણો થવા લાગે છે તેના અનેક પુરાવા હાલ નજર સામે જોવા-વાંચવા-સાંભળવા મળે છે.

બીજા જીવો પ્રત્યે ક્રૂરતા શા માટે?

અરે ભલા માણસ, બધાએ એક દિવસ જવાનું જ છે. કોઈને અહીં કાયમ રહેવા મળતું નથી. કોરોના નહીં લઈ જાય તો બીજું કોઈ લઈ જશે. એનો અર્થ એ નથી કે માણસે સામે ચાલીને કોરોનાને આમંત્રણ આપવું, પરંતુ માણસે આવા સમયે જીવન પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બનવું જોઈએ. બીજા તમામ જીવો પ્રત્યે ક્રૂર અને વિનાશક બનતાં પહેલાં વિચાર કરવો જોઈએ. કોરોનાની શરૂઆત જ્યાંથી થઈ તે ચીનના વુહાન શહેરમાં ત્યાંના લોકો જીવતાં ઉંદર, સાપ સહિતના વિવિધ જીવોને ભોજન તરીકે આરોગતા રહ્યા છે. હવે જ્યારે આ કારણસર તેમના અને અન્યનાં મોત સામે આવી ગયાં તો આ જ માણસો ગભરાઈ ગયા! જ્યારે આ વાઈરસનો વ્યાપ વિશ્વમાં ફેલાવા લાગ્યો ત્યારે વિશ્વ આખું ફફડવા લાગ્યું છે. આ ડર માત્ર મોતનો નથી, કિંતુ મોતના ફેલાતા હાથનો છે. લટકતી તલવારનો છે, મોતની અનિશ્ચિતતાનો છે. આજે એક જણ પાસે છે, કાલે મારી પાસે આવી જશે તો એ વિચારનો ભય મોત કરતાં પણ વધુ કામ કરી રહ્યો છે.

નકારાત્મકતાનો અતિરેક બંધ કરો

કોરોના વાઈરસ કરતા તેના ભયને ફેલાવવામાં સોશ્યલ મીડીયા વધુ મોટી ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. તેના વિશે વધુ પડતો હાઉ ફેલાવવામાં આવી રહ્યો છે. અગમચેતીનાં પગલાં લેવાય એ યોગ્ય છે, કિંતુ તેના વિશે નકારાત્મક અતિરેકનો પ્રસાર-પ્રચાર  બંધ કરવો જોઈએ. મૃત્યુ આપણને દરેકને આવવાનું છે, કયા દિવસે, કઈ રીતે, કઈ ઘડીએ આવશે એ આપણને ખબર નથી, ખબર પડશે પણ નહીં, તેમ છતાં જો આ મૃત્યુ મહાશય આવવાના નક્કી છે અને આપણો વારો કોઈપણ ક્ષણે આવી શકે છે એટલું સત્ય ખરા અર્થમાં સમજાઈ જાય તો જીવન બદલાઈ શકે છે.

કોરોનાને ભય તરીકે નહીં, માનવ જગત માટે એક સંદેશ સમાન જોવો જોઈએ. જો તમને તમારા મૃત્યુના વિચારનો પણ ભય લાગે છે, તો તમે બીજા જીવને હણતાં પહેલાં કેમ વિચાર કરતા નથી? બીજા જીવો પ્રત્યે કેમ ક્રૂર થઈ જાવ છો? કુદરત સાથે કેમ અન્યાય કે ચેડાં કરો છો? કુદરતની એક થપ્પડ પણ કેવી ભારે પડે છે એ સમજાઈ ગયું હોય તો જાગો, હવે તો જાગો…

——————————————————

શું દેશના એક્સચેન્જમાં સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિ સતત વધતી રહે એ વાજબી ગણાય?

(તસવીર સૌજન્યઃ http://www.wired.com)

– જયેશ ચિતલિયા

ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગમાં નંબર વન હોવું એ એક્સચેન્જ માટે ગૌરવની ઘટના, કિંતુ દેશ માટે?

શું દેશના સ્ટોક માર્કેટમાં ડેરિવેટિવ્ઝનું વોલ્યુમ સતત વધતું રહે એ આવકાર્ય ગણાય? શું સેબી જેવું નિયમન તંત્ર એનએસઈના કો-લોકેશન જેવા ગંભીર કેસને સાવ જ હળવાશથી ભુલાવી દે એ ન્યાયી અને વાજબી છે? સેબી અને નાણાં ખાતાએ આ વિષયમાં પુનઃ વિચારવાની જરૂર છે…

ભારતમાં ટર્નઓવર-વોલ્યુમની દૃષ્ટિએ નંબર વન ગણાતું નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી પોતાના પ્રચારમાં જાહેરખબર મારફત કહી રહ્યું છે કે તે ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગમાં  વિશ્વમાં પણ અગ્રણી એક્સચેન્જ બની ગયું છે. આ જાહેરાત તે ગૌરવપૂર્વક કરી રહ્યું છે. પ્રથમ નજરે બધાંને લાગે કે આ ગૌરવની ઘટના છે, કિંતુ જરા ઊંડા ઊતરીને વિચારીએ તો સત્ય સમજાય છે કે ડેરિવેટિવ્ઝનું વોલ્યુમ-ટર્નઓવર વધવું એ ગૌરવની ઘટના કરતાં પુનઃ વિચારની ઘટના વધુ છે. ડેરિવેટિવ્ઝનું ઊંચું અને સતત વધતું જતું ટર્નઓવર ઊંચા સટ્ટાની સાક્ષી પૂરે છે.  આનો સરળ અર્થ એ થાય કે આ એક્સચેન્જ પર સટ્ટાકીય વોલ્યુમ બહુ વધુ થાય છે, કારણ કે ડેરિવેટિવ્ઝ સાધનો સટ્ટાનાં સાધનો છે. ખરેખર તો એ હેજિંગનાં સાધનો છે અને મોટા રોકાણકારો-સંસ્થાકીય રોકાણકારો માટે તેનો ઉપયોગ જરૂરી પણ છે, કિંતુ આ સાથે થાય એવું છે કે નાના રોકાણકારો પણ ઝટપટ કમાણી કરવાની લાલસામાં તેમાં રમવા લાગે છે. આમ તો નિયમનકાર સેબીએ નાના રોકાણકારો તેનાથી દૂર રહે એ માટે મિનિમમ કોન્ટ્રેકટ સાઈઝ બે લાખ રૂપિયાની રાખી છે, છતાં નાના સટોડિયા-રોકાણકારો તેમાં માર્જિન ભરીને આ ખેલો કર્યા કરે છે.

શું પ્રથમ ક્રમાંકનું ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ બની જવું એ ગૌરવ લેવા જેવી વાત છે? શું તેની સ્થાપના એક ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ બનવા માટે કરવામાં આવી હતી? પોતાના પ્રચારમાં ‘સોચ કર, સમઝ કર, ઇન્વેસ્ટ કર’ એવું કહીને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એટલે કે રોકાણની વાત કરનારું એક્સચેન્જ આજે ડેરિવેટિવ્ઝ માટે જ જાણીતું અને માનીતું બની ગયું છે એ હકીકતને કોઈ નકારી શકે એમ નથી.

સિક્યૉરિટીઝ એક્સચેન્જમાં ફક્ત ડેરિવેટિવ્ઝ નહીં, ઈક્વિટી કેશ સેગમેન્ટ, બોન્ડ સેગમેન્ટ, સ્ટાર્ટ અપ સેગમેન્ટ અને એસએમઈ સેગમેન્ટ પણ હોય છે, પરંતુ એનએસઈ મોટાઉપાડે કહી રહ્યું છે કે એ પોતે દુનિયાનું પ્રથમ ક્રમાંકનું ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ બની ગયું છે.

ભારતમાં બહુમતી લોકોને શેરબજાર પર વિશ્વાસ હજી આવ્યો નથી અને કંપનીઓને તેમના વિકાસ માટે પૂરતા પ્રમાણમાં સહેલાઈથી નાણાં મળી રહે એવું વાતાવરણ હજી રચાયું નથી. દેશનું અગ્રણી એક્સચેન્જ જ જો ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગ બદલ ગૌરવ લઈ રહ્યું હોય તો એ દેશમાં આપણે કહી રહ્યા છીએ એમ લોકોને શેરબજાર એક સટ્ટાબજાર જ દેખાશે અને તેના પર ક્યારેય વિશ્વાસ નહીં આવે.

સેબી અને નાણાં ખાતું રાજી છે?

શું સેબી અને નાણાં ખાતું આ પ્રત્યે રાજી છે? દેશમાં સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિ વધે એ જરૂરી છે કે પછી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ જરૂરી છે? તો એનએસઈના આ ગૌરવ વિધાનથી કોઈની આંખ ઉઘડતી નથી? અનેક યુવાન રોકાણકારો તેમ જ નાસમજ-નાદાન-લાલચુ રોકાણકારો (?) આવાં સટ્ટાકીય સાધનોમાં નાણાં રોકી રાતોરાત લખપતિ બનવાની ઈચ્છા રાખતા હોય છે. અનેક ચોક્કસ બ્રોકરો પણ તેમને આમ કરવા માટે ઉત્તેજન આપતા રહે છે. બ્રોકરોને પોતાનું વોલ્યુમ વધારી કમાણી વધારવામાં રસ હોય છે. નવાઈની વાત એ છે કે આ જ ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગ બીએસઈ પર નહીંવત્ ચાલે છે. જ્યારે કે એનએસઈ પર ડેરિવેટીવ્ઝને લીધે કેશ માર્કેટને પણ ઉત્તેજન મળી જાય છે. સેબી કે નાણાં ખાતું આ મામલે તંદુરસ્ત હરીફાઈ થાય એવો કોઈ પ્રયાસ પણ કરતાં નથી. સરકારનું લક્ષ્ય એ છે કે દેશમાં સ્ટોક એક્સચેન્જ ઈક્વિટી કલ્ટનો પ્રચાર અને પ્રસાર કરે, પરંતુ અહીં થાય છે એવું કે એનએસઈમાં સૌથી વધુ ટ્રેડિંગ સટ્ટાકીય પ્રોડક્ટ્સ સમાન ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સમાં જ થાય છે. રોજના અબજોના ખેલ થાય છે અને પછી તેનું ગૌરવ લેવાય છે. 

ગંભીર કોલોકેશન કેસ દબાઇ ગયો?

આ એક વાત થઈ. બીજી વાત એનએસઈના વિષયની જ છે, જેમાં હજી અમુક સમય પહેલાં ચોક્કસ વર્ગને વહેલું એક્સેસ આપીને સોદા કરવા દેવાની ઘટનાથી તેઓ 40થી 50 હજાર કરોડનો કથિત ગેરલાભ લઈ ગયા હોવાના આક્ષેપ થયા. તેને પગલે એનએસઈ સામે તપાસ ચાલી, તેના ચોક્કસ ઉચ્ચ અધિકારીઓ સામે એક્શન રૂપે તેમના પગારમાંથી ચોક્કસ રકમ કાપી લેવાની પણ વાત થઈ હતી. આ બધી વ્હીસલબ્લોઅરની ફરિયાદને આધારે લેવાયેલી સેબીની પોતાની એક્શન હતી, તેમ છતાં એ જ સેબીએ આ ગંભીર કથિત ગરબડને હવે ક્લિન ચિટ આપી દીધી હોવાનું બહાર આવ્યું છે. કહેવાય છે કે સેબીએ આ વિષયમાં પોતાનો ઓર્ડર જ નબળો તૈયાર કર્યો હતો અને એક્સચેન્જ આબાદ નીકળી જાય એવો તખ્તો ગોઠવ્યો હતો,  અન્યથા સેટ આ ઓર્ડર સામે સ્ટે આપી શકત નહીં. આખરે, સેબીએ જ આ કેસમાં ખાસ દમ નથી એવું જણાવી જેમને અગાઉ પોતે જ આરોપી ગણ્યા હતા તેમને મુક્ત કરી દીધા હોવાનું બહાર આવ્યું છે. શું સેબીએ આ વિષયમાં લોકોને મૂર્ખ બનાવ્યા કહી શકાય? શું સેબીએ આ નિર્ણય ઉપરથી આવેલા કોઈ દબાણને લીધે લીધો હોવાનું માની શકાય? શું સેબી સિવાય ઘણી એજન્સીઓને આમાં શંકા-કુશંકા લાગી હોવા છતાં સેબીએ આ પ્રકરણ બંધ કરી દીધું એની પાછળ કોઈ સ્થાપિત હિતો-વગદાર હસ્તીઓ કામ કરી ગયા કહી શકાય? સવાલ એ થાય છે કે જો આવું જ કંઈક બીએસઈમાં બન્યું હોત તો સેબી આવું વલણ અપનાવત ખરાં? સેબીએ એનએસઈને પહેલેથી વિશેષ દરજ્જો આપ્યો હોવાની ફરિયાદ સતત થતી હોય છે, જેમાં બીએસઈને અન્યાય થતો હોવાની ફરિયાદ પણ હોય છે, પરિણામે, આજે એનએસઈ  લગભગ મોનોપોલી જેવું એક્સચેન્જ બની ગયું છે. તેમ છતાં સેબીને બધું ચાલે છે. કો-લોકેશન જેવા મહાકૌભાંડને જતું કરનાર સેબીનો ન્યાય ક્યાં જાય છે? શા માટે જાય છે? નિયમન સંસ્થા તરીકે આ વિશે સેબી કેમ મૌન પાળીને બેઠી છે?    

ઈક્વિટી કલ્ટ લાવવામાં નિષ્ફળ

એનએસઈની જ વાત કરીએ તો, તેની સ્થાપના પારદર્શકતા લાવવા માટે થઈ હતી, પરંતુ લોકોએ જોયું છે કે તેમાં કૉ-લૉકેશન જેવું કૌભાંડ થઈ ગયું અને તેમાં સેબીએ ભજવેલી ભૂમિકા પણ શંકા હેઠળ આવી છે.

આ એક્સચેન્જ બન્યાને 26 વર્ષ વીતવા છતાંય હજી દેશમાં શેરબજારમાં વ્યવહાર કરનારી પ્રજાનું પ્રમાણ કુલ વસતિના માત્ર 2.5 ટકા છે. જે દેશમાં એશિયાનું સૌથી જૂનું એક્સચેન્જ ગર્વભેર કાર્યરત હોય અને તેનો સેન્સેક્સ દેશના અર્થતંત્રની પારાશીશી ગણવામાં આવતો હોય ત્યાં જો ફક્ત 2.5 ટકા વસતિ શેરબજાર પર વિશ્વાસ રાખતી હોય તો સૌએ ભેગા મળીને વિચારવા જેવું છે. આવી સ્થિતિમાં દુનિયાના પ્રથમ ક્રમાંકિત ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ તરીકે ખાંડ ખાવામાં કોઈ શાણપણ નથી. ઉલટાનું, તેના પરથી પુરવાર થાય છે કે એક એક્સચેન્જ તરીકે એનએસઈ દેશમાં ઈક્વિટી કલ્ટ લાવવામાં નિષ્ફળ ગયું છે.

ભારત પાસે રહેલી સંભાવનાઓનો ઉપયોગ

બીજી એક નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે ભારત વિકાસશીલ રાષ્ટ્ર છે અને એક બજાર તરીકે તેની પાસે ભરપૂર સંભાવનાઓ છે. આથી જ વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો સતત અહીં રોકાણ વધારતાં જાય છે. જો કે, તેઓ રોકાણ કરતા હોવાથી ફાયદો પણ તેઓ જ લઈ જાય છે. ભારત પાસે રહેલી સંભાવનાઓનો ઉપયોગ ભારતની પ્રજા જ જો કરી શકતી ન હોય તો એ બાબતે ગંભીરતાપૂર્વક વિચારવું જોઈએ. આ બાબતે નિયમનકાર તરીકે સેબીએ સક્રિય વિચારણા કરીને અસંતુલન દૂર કરવા માટે પ્રયાસ કરવા જોઈએ. તેને બદલે એવું થઈ રહ્યું છે કે કૉ-લૉકેશન માટે જવાબદાર એક્સચેન્જ આબાદ છટકી જઈ શકે એવાં નબળાં પગલાં ભરવામાં આવે છે. એનએસઈમાં એક રાજકીય વગદાર વ્યક્તિનો પરિવાર ઘણા મોટા પાયે ટ્રેડિંગ કરીને લખલૂટ કમાણી કરી રહ્યો છે એવી વાતો વર્ષોથી થતી આવી છે.

દેશમાં સ્થાનિક ચીજોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આયાતને ઘટાડવા તરફ લક્ષ આપવામાં આવી રહ્યું હોય તો સ્વાભાવિક રીતે સ્થાનિક રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે. તેના માટે ઈક્વિટી બજારના તંદુરસ્ત વિકાસને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ અને એ કામ ડેરિવેટિવ્ઝ નહીં, પરંતુ કોઈ પણ ગેરરીતિ વગરનું કૅશ ટ્રેડિંગ જ કરી શકે છે.

ટૂંકમાં, એટલું જ કહેવાનું કે ભારતની સંભાવનાઓનો ઉપયોગ ભારતીયોની જ સમૃદ્ધિ માટે કરવામાં આવવો જોઈએ અને સરકાર તથા નિયમનકારો અને સાથે સાથે સ્ટૉક એક્સચેન્જોએ પોતાની સમગ્ર શક્તિ એ દિશામાં કામે લગાડી દેવી જોઈએ.

(સૌજન્યઃ ગુજરાત ગાર્ડિયન અખબાર. https://www.gujaratguardian.in/E-Paper/02-17-2020Suppliment/pdf/02-17-2020gujaratguardiansuppliment.pdf)