‘હલકું લોહી હવાલદાર’નું થવા પાછળ મુખ્ય કારણ છે રાજકીય સ્થાપિત હિતો

ગુનેગારો, રાજકારણીઓ અને સરકારી અમલદારોની સાંઠગાંઠને લીધે દેશનું પોલીસ તંત્ર બેફામ બની ગયું છે

પોલીસથી જેટલા દૂર રહેવાય એટલું સારું એવું સામાન્ય માણસ બોલવા લાગે એ સ્થિતિ શું સારી કહેવાય? દેશમાં હાલત એટલી ખરાબ છે કે નિર્દોષ માણસો પોલીસના હાથનો માર ખાય છે અને કસ્ટડીમાં મોતને પણ ભેટે છે, જ્યારે રીઢા ગુનેગારો પકડાયા પછી પણ આબાદ છટકી જાય છે.

દેશમાં સ્થાપિત હિતોએ આ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી છે, જેના વિશે કેટલાક નોંધનીય મુદ્દાઓની આજે વાત કરીએઃ

પોલીસ તંત્રમાં સુધારા કરવા વિશે રચાયેલી વોહરા કમિટીના અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે ગુનેગારો, રાજકારણીઓ અને સરકારી અમલદારોની સાંઠગાંઠને લીધે દેશનું પોલીસ તંત્ર બેફામ બની ગયું છે. અહેવાલ મુજબ માફિયાઓનું નેટવર્ક સમાંતર સરકાર ચલાવે છે અને સરકારી તંત્ર નમાલું એટલે કે અપ્રસ્તુત બની ગયું છે. આ પરિસ્થિતિને બદલવા માટે વોહરા કમિટીએ એક સંસ્થા રચવાની ભલામણ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે રાજકારણમાંથી ગુનાકીય તત્ત્વોને દૂર કરવાની તથા સમગ્ર ગુનાકીય ન્યાયપ્રણાલીમાં સુધારા કરવાની જરૂર છે. ગુનાકીય ન્યાયપ્રણાલીના સુધારાઓમાં પોલીસ તંત્રના સુધારાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

દેશમાં પ્રવર્તમાન ભયંકર સ્થિતિ માત્ર વોહરા કમિટીના ધ્યાનમાં આવી એવું નથી. વર્ષ 2007માં રચાયેલા બીજા વહીવટી સુધારા પંચે કહ્યું હતું કે પોલીસોને વધારેપડતી સત્તાઓ આપવામાં આવી છે, જેનો ઉપયોગ રાજકારણીઓ કરે છે. રાજકારણીઓ પોતાનાં વ્યક્તિગત અને રાજકીય હિતો માટે પોલીસોનો ઉપયોગ કરે છે.

રાજકારણમાં ગુનેગારો પ્રવેશ્યા છે અને એ જ ગુનેગારો ગૃહપ્રધાન બનીને પોલીસો પર રાજ કરે છે. ચોરના હાથમાં તિજોરીની ચાવી હોય એના જેવી આ સ્થિતિનો દુરુપયોગ દેશભરમાં છડેચોક થઈ રહ્યો છે, પરંતુ પોલીસતંત્ર માટે સૂચવાયેલા સુધારાઓ હજી પૂરેપૂરા અમલમાં મુકાયા નથી. તેનું કારણ એ જ છે કે ગુનાકીય રાજકારણ એ તંત્રનો પોતાનાં સ્થાપિત હિતો માટે દુરુપયોગ કરવા ચાહે છે.

સામાન્ય જનતા પોલીસોથી ડરે છે એના કરતાં પણ પોલીસોની નબળાઈથી ડરે છે એમ કહીએ તોપણ ચાલે, કારણ કે રાજકારણીઓના ગુલામ બની ગયેલા પોલીસો સ્વતંત્રતાની હિમાયત કરી શકે એ શક્ય જ નથી. આથી જ તેઓ પોતાના રાજકીય બોસના ઇશારે કામ કરતા હોય છે. આ સાંઠગાંઠના પરિણામે પોલીસો પ્રોફેશનલ રીતે એટલે કે પોતાની ફરજને છાજે એ રીતે નિર્ણયો લઈ શકતા નથી. જનતા પોલીસોથી ડરે છે એનું આ જ કારણ છે.

પોલીસો પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરે નહીં એ માટે તેઓ રાજકીય સત્તાને તથા વરિષ્ઠ પોલીસોને જવાબ દેવા બંધાયેલા હોવા જોઈએ અને પોલીસના કામકાજ પર નજર રાખવા માટે સ્વતંત્ર સત્તાનું નિર્માણ થવું જોઈએ. પોલીસો તો આજે પણ રાજકીય સત્તાને જવાબ દેવા બંધાયેલા છે, પરંતુ એ રાજકીય સત્તા પોતે જ ગુનાકીય તત્ત્વો ધરાવતી હોય તેનું શું? આ જ કારણ છે કે ગંભીર આરોપો ધરાવતી વ્યક્તિઓને જનપ્રતિનિધિ બનવા જ દેવી જોઈએ નહીં. સર્વોચ્ચ અદાલત પણ કહી ચૂકી છે કે પોલીસોના દુરાચારની ફરિયાદોમાં તપાસ કરવા માટે સ્વતંત્ર તકરાર નિવારણ સત્તાની સ્થાપના થવી જોઈએ.

વાંચકો જાણતા હશે કે દેશમાં છેક 2006થી મોડેલ પોલીસ ઍક્ટ એટલે કે આદર્શ પોલીસ ધારો ઘડવામાં આવ્યો છે. એ કાયદા મુજબ પોલીસોના કામકાજ પર દેખરેખ માટે દરેક રાજ્યમાં એક ઑથોરિટીની રચના થવી જોઈએ. તેમાં વડી અદાલતના નિવૃત્ત ન્યાયમૂર્તિઓ, સમાજના સભ્યો, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારીઓ તથા બીજા રાજ્યના વહીવટી અધિકારીઓ લેવાવા જોઈએ.

સર્વોચ્ચ અદાલતે 2006ના એક કેસમાં સાત દિશાનિર્દેશો આપ્યા હતા, જે આ પ્રમાણે હતાઃ 1) રાજ્ય સલામતી પંચની સ્થાપના કરવી, 2) પોલીસ મહાનિદેશક (ડીજીપી) માટે બે વર્ષની મુદત નિશ્ચિત કરવી, 3) સુપરિન્ટેન્ડન્ટ તથા સ્ટેશન હાઉસ ઑફિસરની પણ બે વર્ષની મુદત નિશ્ચિત કરવી, 4) કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવા માટે અને તપાસ માટે એ બન્ને પ્રકારનાં કામ માટે અલગ અલગ તંત્ર રાખવું, 5) પોલીસ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ બોર્ડ (નીચલા હોદ્દાના પોલીસોની રજૂઆતો સાંભળનારી સત્તા)ની સ્થાપના કરવી, 6) રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે પોલીસ તકરાર નિવારણ સત્તાની સ્થાપના કરવી અને 7) કેન્દ્રીય સ્તરે રાષ્ટ્રીય સલામતી પંચની સ્થાપના કરવી.  

પોલીસોના હાથે થતા અતિરેકને જોયા બાદ સામાન્ય જનતા હલકું લોહી હવાલદારનું એ કહેવતની નજરે એમને જોવા લાગે છે. જો કે, જેમણે એમની કામની સ્થિતિ જોઈ છે તેઓ થોડો અલગ દૃષ્ટિકોણ પણ ધરાવે છે. ભારતીય પોલીસ દળ પર કામનો વધુપડતો બોજ છે અને એમને ઘણો ઓછો પગાર મળે છે એ વાત એમના વિશે અભ્યાસ કરનારી ટુકડીઓ પણ કહી ચૂકી છે. એમની આવી સ્થિતિ રાખવા માટે રાજકીય સ્થાપિત હિતો જવાબદાર છે એમ કહીએ તો અતિશયોક્તિ નહીં કહેવાય. રાજકારણીઓએ પોલીસોનો અવાજ દબાવી રાખવામાં કોઈ કચાશ રાખી નથી એટલું આના પરથી સ્પષ્ટ કહી શકાય. વર્ષ 2017માં કરાયેલા એક અભ્યાસ મુજબ દર એક લાખ નાગરિકોએ પોલીસોની સંખ્યા 131 છે. વાસ્તવમાં દેશમાં મંજૂર કરાયેલી સંખ્યા 181 છે અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે સૂચવેલી સંખ્યા 222 છે. કર્મચારીગણ ઓછો હોવાને લીધે પોલીસોએ વધારે કલાકો સુધી વધારે કામ કરવું પડે છે. તેનાથી તેમની કામગીરી કથળેલી રહે છે.

પોલીસોની સ્થિતિ થોડી અલગ ચર્ચા માગી લે છે તેથી તેના વિશે આવતા વખતે વાતો કરીશું.

——————————-

કોરોના કાળમાં ઘણા ડૉક્ટરો અને પોલીસો સેવા-સુવિધાઓના અભાવે કાળનો કોળિયો બન્યા છે

કોરોનાની સ્થિતિમાં જોવા મળેલી સ્થાપિત હિતોની વાતને આપણે આગળ વધારીએ એવો પ્રતિસાદ બ્લોગના ઇમેઇલ પર મળ્યો છે. એવામાં બેંગલોરમાં તોફાનોના સમાચાર આવ્યા. એ તોફાનોને કોરોના સાથે સંબંધ નથી, પરંતુ સ્થાપિત હિતો સાથે સંબંધ છે. જો કે, આજે આપણે જે વાત કરવાના છીએ તેને આ બન્ને સાથે સંબંધ છે.

ભારતમાં હવે કોમી જુવાળ પેટાવવાની વારંવાર કોશિશ થઈ રહી છે. જો લોકો તેની પાછળની ચાલને સમજ્યા વગર વિનાકારણે ઉશ્કેરાઈ જશે અને કોઈ અનિચ્છનીય પગલું ભરી બેસશે તો મુશ્કેલી થશે. દિલ્હીમાં થયેલાં ધરણાં હોય કે બેંગલોરમાં થયેલાં તોફાનો અને પોલીસ સ્ટેશન પરનો હુમલો હોય, દેશમાં ફરી કોમી રમખાણો ભડકાવવાની કોશિશ થઈ રહી છે. સદનસીબે પ્રજા હવે કોમી તત્ત્વોની ચાલબાજી સમજી ગઈ છે, છતાં હજી સાવધ રહેવાની જરૂર છે.

આપણે સ્થાપિત હિતો સંબંધે આ જ વાત કરવાની છે. હાલમાં બે સમાચાર પ્રગટ થયા હતા. એમાંથી એકમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે કોરોનાએ 196 ડૉક્ટરોનો ભોગ લીધો છે. મુંબઈથી આવેલા બીજા સમાચાર મુજબ શહેરના 40,000 પોલીસોમાંથી લગભગ 56 પોલીસો કોરોનાનો ભોગ બન્યા છે. કોરોનાનો ભોગ તો કોઈ પણ વ્યક્તિ બની શકે છે, પરંતુ ડૉક્ટરો અને પોલીસો તથા બીજા સામાન્ય નાગરિકો વચ્ચે એક મોટો ફરક છે. બીજા નાગરિકો ધારે તો ઘરમાં બેસી શકે છે. ઉલટાનું, સરકાર સામેથી એમને કહે છે કે તમે ઘરમાં બેસો, વગર કામે બહાર નીકળો નહીં. તેનાથી વિપરીત, પોલીસો અને ડૉક્ટરોએ પોતાની ફરજના ભાગરૂપે બહાર નીકળવું પડે છે. આપણે ગયા વખતે શરૂ કરેલી વાતને આગળ વધારતાં એ કહેવાનું છે કે કોરોનાનો પહેલો કેસ ભારતમાં આવ્યો ત્યારથી લઈને આ લખાઈ રહ્યું છે ત્યાં સુધી એકેય દિવસ એવું લાગ્યું નથી કે કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકારોએ આ બન્ને વર્ગ માટે વિશેષ પગલાં લીધાં હોય. એમને કોરોના વોરિયર ગણાવાયા અને એમના માનમાં થાળીઓ અને શંખ વગાડવામાં આવ્યા, પરંતુ તેઓ કોરોનાથી હેમખેમ રહી શકે એવાં પગલાંનો તદ્દન અભાવ રહ્યો છે. સફાઈ કર્મચારીના ગળામાં નાગરિકોએ ચલણી નોટોના હાર પહેરાવ્યા હોય કોરોના કાળમાં એવું પણ જોવામાં આવ્યું છે, જ્યારે ડૉક્ટરોને એમના હકનું સ્ટાઇપેન્ડ (મહેનતાણું) પણ સમયસર મળ્યું નથી.

પોલીસો અને ડૉક્ટરો એ બન્ને વર્ગને લાગુ પડતી બાબત એ છે કે આ દેશમાં એમની સંખ્યા હંમેશાં જોઈએ એના કરતાં ઘણી ઓછી રહી છે. હવે કોરોનાએ એ અછતમાં પણ ઉમેરો કરીને એ વીર બહાદુરોને આપણી વચ્ચેથી ખેંચી લઈને સ્વર્ગે પહોંચાડી દીધા છે. આ લખનારે પત્રકારત્વનાં વર્ષોમાં પોલીસો અને ડૉક્ટરો એ બન્નેની સ્થિતિનો અભ્યાસ કર્યો છે તથા એમની વચ્ચે રહીને પત્રકારત્વ કર્યું છે. તેઓ હંમેશાં ઉપેક્ષાનો ભોગ બન્યા છે અને હજી બની રહ્યા છે. એમનો જન્મ જાણે નાહકના હેરાન થવા માટે અને મરવા માટે થયો હોય એવી સ્થિતિ અત્યારે પ્રવર્તી રહી છે.

આખા ગામના ઉતાર જેવા તથા અનેક ગુનાઓમાં સામેલ હોય એવા નેતાઓને સુરક્ષા માટે પોલીસોને તહેનાત રાખવામાં આવે છે, જ્યારે ડૉક્ટરો અને પોલીસોની સલામતી માટે કે દેખભાળ માટે નક્કર પગલાંનો અભાવ રહ્યો છે. આ વાત અનેક સમાચારોમાં બહાર આવી છે. એપ્રિલના એક સમાચારની વાત કરીએ તો એ મહિને 57 વર્ષીય પોલીસ કોન્સ્ટેબલને કોરોનાનાં લક્ષણો દેખાયાં ત્યારે એમનો દીકરો એમને ચાર સરકારી હૉસ્પિટલમાં લઈને ફર્યો, પરંતુ ક્યાંય એમને ખાટલો અપાયો નહીં. એમને ઘરમાં ક્વોરન્ટાઇન કરવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું. છેવટે એમને વરિષ્ઠ પોલીસોની મદદથી કેઈએમ હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરાયા, પરંતુ આઇસીયુમાં એમનું મૃત્યુ થયું. બીજા અનેક સમાચારો પરથી જાણવા મળ્યું છે કે ડૉક્ટરો પાસે પોતાની સલામતી માટે પૂરતી પીપીઈ કિટ પણ ન હતી. ડૉક્ટરો હાથ જોડીને બધાને કહેતા રહ્યા કે લોકો ઘરમાં રહીને લોકડાઉનનું પાલન કરે એ ઘણું જરૂરી છે, પરંતુ લોકોને ઘરમાં રાખવા માટેની કડકાઈ કરી શકે એટલી પોલીસોની સંખ્યા આ દેશમાં નથી. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ઘણા લોકો સખણા રહ્યા નહીં અને તેમને કારણે ડૉક્ટરો અને પોલીસોએ વિનાકારણે જીવ ગુમાવવા પડ્યા. વળી, રોગચાળો પણ વધવા લાગ્યો.

ભારતમાં જો કોરોના આવશે તો તેને કડક લોકડાઉન રાખ્યા વગર કાબૂમાં રાખી શકાશે નહીં એવું સ્પષ્ટ હોવા છતાં એવું જોવામાં આવ્યું કે કોઈ રાજકારણીએ પોલીસની મદદથી લોકોને ઘરમાં રાખવાની કોશિશ કરી નહીં. ક્યારેક પોલીસે કડકાઈ દાખવી તો એમની તસવીરો અને વિડિયો વાઇરલ થયાં અને એમણે નાછૂટકે પોતાની જાતને કાબૂમાં રાખવી પડી, અન્યથા પોલીસ અત્યાચાર કરે છે એવો પ્રચાર થયો હોત.

ડૉક્ટરો અને પોલીસો પોતાના પરિવારથી દૂર રહીને લોકોની સેવા કરતાં રહ્યા, પરંતુ એમની સલામતી, સુવિધા તરફ સંપૂર્ણપણે દુર્લક્ષ થયું. અધૂરામાં પૂરું, કેટલાક લોકોએ ડૉક્ટરો પર હુમલા કર્યા. એમાં પણ કોમી રંગ આપવાનો પ્રયાસ થયો. એક સમાચાર એજન્સી તો એવી છે કે તેણે કોરોનાના શરૂઆતના સમયથી જ કોમી રિપોર્ટિંગ કર્યું છે. ડૉક્ટરો સેવા કરી રહ્યા છે એવું દેખાડવા માટેના રિપોર્ટમાં મોટાભાગના ડૉક્ટરો એક જ કોમના બતાવાયા. હવે લોકો જાણી ગયા છે કે કઈ ચેનલ કઈ પાર્ટીની છે અને કોનો પક્ષ લઈને વાત કરી રહી છે. આમ છતાં, લોકોએ હજી ઘણું જાણવાનું બાકી છે. નવાઈની વાત તો એ છે કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં ડ્યુટી પતાવીને ઘરે જઈ રહેલા ડૉક્ટરોને પોલીસોએ હેરાન કર્યા હતા.

ટૂંકમાં, ડૉક્ટરો અને પોલીસો એ બન્ને વર્ગની સાથે આ દેશમાં અત્યાર સુધીમાં ઘણો અન્યાય થયો છે. તેની બીજી વિગતો વિશે આવતી કડીમાં વાત કરીશું.

———————————

કોરોનાના કહેર વચ્ચે પણ સ્થાપિત હિતો પોતાના સ્વાર્થ છોડી શક્યાં નથી

કોરોનાને કારણે શહેરો છોડીને વતન તરફ પાછા ફરેલા શ્રમિકો બાબતે આપણે ગયા વખતના બ્લોગમાં લખ્યું હતું: “….પરિણામ એ આવ્યું કે મનુષ્યો પશુઓ કરતાં પણ બદતર સ્થિતિમાં વતન તરફ જવા નીકળી પડ્યા અને રસ્તામાં અત્યંત દુઃખી થયા….” 8મી ઑગસ્ટે પીટીઆઇના સમાચાર આવ્યા કે મધ્ય પ્રદેશના ભીંડ જિલ્લામાં 42 વર્ષના એક શ્રમિકે નોકરી નહીં હોવાને કારણે સગીર વયની ત્રણ દીકરીઓ સાથે કૂવામાં કૂદીને આત્મહત્યા કરી લીધી. એક બાજુ કેન્દ્ર સરકાર જાહેરાત કરી રહી છે કે શ્રમિકો માટેની રોજગાર યોજના – ગરીબ કલ્યાણ રોજગાર અભિયાન હેઠળ દેશના 116 જિલ્લાઓમાં શ્રમિકોને રોજગાર આપવામાં આવ્યા છે અને બીજી બાજુ એક ગરીબ કામદારે મોત વહાલું કરવું પડ્યું છે.

શ્રમિકો શહેરો છોડીને પોતપોતાના વતનમાં પાછા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે વિવિધ રાજકીય પક્ષોએ જાતજાતના આક્ષેપો-પ્રતિ આક્ષેપો કર્યા, પરંતુ કોઈએ એમને પુનઃ સ્થાપિત કરવા માટે પૂરતાં પગલાં લીધાં નથી એવું મધ્ય પ્રદેશની ઘટના પરથી સ્પષ્ટ દેખાય છે. કેન્દ્ર સરકારની યોજના હેઠળ બધા જ શ્રમિકોને આવરી લેવાયા ન હોય એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ દેશની આઝાદીનાં 73 વર્ષ બાદ પણ જો ભરયુવાનીમાં એક માણસે ત્રણ સંતાનોને લઈને કૂવો પૂરવો પડે એ મોટી કરુણતા છે.

આ કરુણતાની પાછળ સૌથી મોટું કારણ રાજકીય, ધાર્મિક, આર્થિક અને સામાજિક ક્ષેત્રે રહેલાં સ્થાપિત હિતો છે. કયાં સ્થાપિત હિતો કેવી રીતે કામ કરી ગયાં એ લખવાનું બાકી છે, અત્યારે તો એટલું જ કહેવાનું છે કે કોરોના જેવા વૈશ્વિક રોગચાળા બાબતે ભારતમાં ઘણું કાચું કપાયું છે.

લોકો જેમને માથે બેસાડે છે અને એમનું આગમન થાય તો અડધા-અડધા થઈ જાય છે અને જેમની અવરજવર માટે અને સુરક્ષા માટે ઠેરઠેર રસ્તાઓ પર ટ્રાફિકને અટકાવી દેવાય છે એવા જનપ્રતિનિધિઓએ કોરોના સામેની લડાઈમાં ક્યાંય જનતાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હોય એવું દેખાયું જ નથી.

વડા પ્રધાને દેશમાં લોકડાઉનની જાહેરાત કરી અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે 21 દિવસ સંયમ નહીં રાખો તો દેશ 21 વર્ષ પાછળ ચાલ્યો જશે. બહુ જ સ્પષ્ટ અને સારી વાત હતી. 21 દિવસના પ્રથમ તબક્કામાં જનપ્રતિનિધિઓએ ધાર્યું હોત તો કડક પોલીસ બંદોબસ્ત વચ્ચે લોકડાઉનનું ચુસ્ત પાલન કરાવી શકાયું હોત. સાથે સાથે સ્થાનિક સ્તરની આરોગ્ય સેવાની મદદથી કોરોનાના ફેલાવાની શ્રૃંખલાને તોડી પાડી શકાઈ હોત. એ વખતે મરકઝનો હોબાળો થયો એમાં સ્થાપિત હિત નહીં તો બીજું શું હતું? દુનિયા આખીમાં ગંભીર રોગચાળો ફાટી નીકળ્યો હોવા છતાં સરકારી તંત્રે તબ્લિગી જમાતની મીટિંગ થવા દીધી તેની પાછળ રાજકીય અને ધાર્મિક સ્થાપિત હિતો કામ કરી ગયાં. પછી મુંબઈમાં શ્રમિકો રેલવે સ્ટેશન પાસે ભેગા થયા અને પછી સુરતમાં શ્રમિકોની બૂમરાણ મચી. એ વખતે રાજ્ય સરકારોએ મોટી મોટી વાતો કરી કે શ્રમિકોએ ક્યાંય જવાની જરૂર નથી, તેમના માટે ખાધાખોરાકી અને રહેવાની પૂરતી વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે. એ વાતો માત્ર ચૂંટણીનાં વચનો જેવી પોકળ જ રહી અને અંતે શ્રમિકોએ નાછૂટકે હિજરત શરૂ કરી. અહીં રાજકીય સ્થાપિત હિતોએ આપસી લડાઈમાં બાજી વધુ બગાડી નાખી.

શ્રમિકોની હિજરતનાં દૃશ્યોએ ભલભલાં કઠણ કાળજાના લોકોની આંખોમાં આંસુ લાવી દીધાં, પણ રાજકારણીઓના પેટનું પાણી હલ્યું નહીં. બે રાજ્યો વચ્ચે બસનું રાજકારણ ખેલાયું અને એક રાજ્ય તથા કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે ટ્રેન પૂરી પાડવા બાબતે રાજકારણની ગંદી રમત રમાઈ.

કોરોનાની સામે લડનારા ડૉક્ટરો, નર્સો, તબીબી સ્ટાફ, પોલીસો, સફાઈ કર્મચારીઓ એ બધાને કોરોના વોરિયર કરી-કરીને પોરસ ચડાવાયું, પરંતુ એમનાં મોતનો મલાજો કોઈએ રાખ્યો નહીં અને એ વોરિયર શહીદ થવા માટે જ જન્મ્યા હોય એટલી બેફિકરીથી લોકોએ વર્તે રાખ્યું અને એમને બચાવવા તરફ કોઈ કરતાં કોઈએ ધ્યાન આપ્યું નહીં.

8મી ઑગસ્ટે ઇન્ડિયન મેડિકલ ઍસોસિયેશને જણાવ્યું છે કે કોરોના સામેના જંગમાં 196 ડૉક્ટરોનાં મોત થયાં છે, જેમાંથી 40 ટકા ડૉક્ટરો જનરલ પ્રેક્ટિશનર્સ એટલે કે ફેમિલી ડૉક્ટર્સ હતા. બધાને પોતપોતાનો જીવ વહાલો હોય છે, છતાં ડૉક્ટરોએ પોતાની ફરજ અદા કરી છે. એ જ વાત દરદીઓની સેવા-સુશ્રુષા કરનારા તમામ લોકોને લાગુ પડે છે.

બીજી બાજુ સેંકડો પોલીસોનાં પણ મોત થયાં છે. પોલીસ એવો વર્ગ છે, જે ધારે તો બધા લોકોમાં કડપ રાખી શકે છે, પરંતુ તેમને આ રાજકારણીઓએ પોતાની શતરંજનાં પ્યાદાં બનાવીને રાખ્યા હોવાથી તેમણે પણ જાન ગુમાવવા પડ્યા છે. કોરોનાની સામે લડીને સાજા થયેલા લોકો પર ફૂલ વરસાવવાનું નાટક કરવામાં આવે છે, પરંતુ સરકારી હૉસ્પિટલોમાં સેવા આપનારા બિચારા રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોને તેમની મહેનતનું પૂરતું મહેનતાણું આપવા વિશે કોઈ દેકારો મચાવતું નથી અને રાજકારણીઓના પેટનું પાણી એમાં પણ હલતું નથી.

ડૉક્ટરોએ અને પોલીસોએ તો પોતાના વ્યવસાયને વફાદાર રહેવાના શપથ લીધા હોય છે. જો એમ જ હોય તો રાજકારણીઓએ પણ જનપ્રતિનિધિત્વ સ્વીકારતી વખતે જનસેવાના શપથ લીધા હોય છે. ડૉક્ટરો અને પોલીસોએ પોતાના શપથ નિભાવવાના અને જનપ્રતિનિધિઓએ બસ મજા જ કર્યે રાખવાની? એમ તો કેટલાક જનપ્રતિનિધિઓ પણ કોરોનાથી બીમાર થયા છે, પરંતુ તેઓ જનસેવા કરતા હોય તેના કરતાં બેજવાબદારીપૂર્વક આમતેમ ફરતા હોય તેને કારણે અને ભગવાન કરતાં પણ પોતાને મોટા માનતા હોય એવી વૃત્તિને કારણે બીમાર પડ્યા છે. અમુક જ નેતા એવો હશે જે ખરેખર સેવાનાં કાર્યો કરવાને કારણે કોરોનાનો દરદી બન્યો હોય. આપણે કોઈને જાણીજોઈને મારવા નથી, પરંતુ બીજા હજારો લોકો મરી રહ્યા હોય એવા સમયે કાયદો-વ્યવસ્થા, તબીબીતંત્ર, વહીવટીતંત્ર, વગેરે બધાં જ તંત્રો પર કાબૂ ધરાવતા રાજકારણીઓએ પોતાની જવાબદારી નિભાવી હોય એવું ચિત્ર ક્યાંય કેમ દેખાતું નથી?

કોરોના સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની એકરૂપતાને બદલે પરસ્પરવિરોધી વલણ અને વર્તન જ કેમ ઉડીને આંખે વળગે છે? એક બાજુ કોરોના વધુ ને વધુ વિકરાળ બની રહ્યો હોય ત્યારે સત્તાપરિવર્તનની ગંદી રમતો ચાલતી જોવા મળે એ તે વળી કેવી લોકશાહી? કોરોનાને કારણે લોકોનાં જીવન અને અર્થતંત્રના લીરેલીરા ઉડી રહ્યા હોય એવા સમયે કોઈને મનુષ્યોના જીવ બચાવવા અને અર્થતંત્રને ફરી ઊભું કરવા સિવાયનો બીજો કોઈ વિચાર આવે જ કેવી રીતે!

જો વાંચકો કહેશે તો સ્થાપિત હિતો સંદર્ભે કોરોનાના વિષયને આગળ વધારીશું, અન્યથા બીજા મુદ્દાઓ છેડશું. આપનો પ્રતિભાવ vicharkranti2019@gmail.com પર સંદેશ મોકલવા વિનંતી.

——————————————————-

ભારતમાં માત્ર રાજકીય નહીં, આર્થિક, સામાજિક અને ધાર્મિક ક્ષેત્રે કામ કરી રહેલાં સ્થાપિત હિતોને કારણે દેશને પ્રચંડ નુકસાન થઈ રહ્યું છે

આપણે ગયા વખતના બ્લોગમાં સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે શું ભારતમાંથી સ્થાપિત હિતોની બનેલી આઇએએસ સિસ્ટમને નાબૂદ કરવાનો સમય પાકી ગયો છે? ખરી રીતે તો, એ સવાલ મનમાં આવ્યા બાદ બીજો એક મુદ્દો પણ ધ્યાનમાં આવ્યો. ભારતમાં માત્ર આઇએએસ સિસ્ટમ જ નહીં, અનેક ક્ષેત્રોમાં સ્થાપિત હિતો કામ કરી રહ્યાં છે અને એ બધાંને કાબૂમાં રાખ્યા વગર દેશનું હિત સાધવાનું મુશ્કેલ છે.

દરેક વ્યક્તિ પોતાનું હિત જુએ એ મનુષ્ય સહજ છે, પરંતુ અમુક વર્ગ સાંઠગાંઠ કરીને મોટા પાયે સ્થાપિત હિતો ઊભાં કરે અને બીજાઓનાં હિતોને નુકસાન કરે ત્યારે સ્થિતિ બગડે છે. ભારતમાં માત્ર રાજકીય નહીં, આર્થિક, સામાજિક અને ધાર્મિક ક્ષેત્રે પણ સ્થાપિત હિતો કામ કરી રહ્યાં છે. પરિણામે, દેશને પ્રચંડ નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ બધાં સ્થાપિત હિતો દેશના વિકાસના માર્ગમાં તોતિંગ અવરોધ બનીને ઊભાં રહ્યાં હોવાથી ઘણી જહેમત બાદ પણ દેશ ધારી પ્રગતિ કરી શક્યો નથી.

અમુક સ્થાપિત હિતો ઉડીને આંખે વળગે એવાં હોય છે, જ્યારે અમુક લાકડાની અંદર ઘર કરી ગયેલી ઉધઈ જેવાં હોય છે, જે દેખાતાં નથી, પરંતુ આખા દેશને અંદરથી કોતરી ખાય છે. અનેક ફિલ્મોમાં આપણે તેનું ચિત્રીકરણ જોઈ ચૂક્યા છીએ. ઘણી વખત ફિલ્મમાં જોઈએ ત્યારે આશ્ચર્ય થાય કે શું ખરેખર આવું બનતું હશે, પરંતુ હકીકત એ છે કે ફિલ્મો સમાજનો આયનો છે. જો કે, વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે ફિલ્મોમાં એવાં ઘણાં કૃત્યો દર્શાવાતાં નથી જે વાસ્તવમાં સ્થાપિત હિતો આચરતાં હોય છે!

આપણે રાજકીય સ્થાપિત હિતોથી જ વાતની શરૂઆત કરીએ. અત્યારે દેશભરમાં કોરોનાને કારણે હાહાકાર મચી ગયાની સ્થિતિ છે, પરંતુ હરામ બરાબર છે જો કોઈ રાજકારણીએ રાજકારણને બાજુએ રાખીને રોગચાળાની સામે લડવાની વાત કરી હોય. ભારત માટે કહેવાતું આવ્યું છે કે એમ આપણે અંદરોઅંદર ભલે ઝઘડતા હોઈએ, બહારનો કોઈ દુશ્મન આવે તો આપણે સૌ એક થઈ જઈએ છીએ, પરંતુ કોરોના વખતે આખી દુનિયાએ જોઈ લીધું છે કે કોઈ એક થયું નથી. પરિણામ, એ આવ્યું કે લોકડાઉનનું શરૂઆતનું યોગ્ય પગલું ભરવા છતાં અને દરદીઓની સંખ્યાને નિયંત્રિત રાખવાનું શક્ય હોવા છતાં દેશ આજે નવા દરદીઓની સંખ્યા અને મોતની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ દુનિયામાં પ્રથમ ક્રમાંકે પહોંચી ગયું છે. તેનું કારણ દેશમાં રહેલાં રાજકીય સ્થાપિત હિતો છે.

જો કોઈ એમ ખાંડ ખાતું હોય કે એમનાં પગલાંને કારણે દેશમાં મોતનો આંકડો નિયંત્રિત રાખી શકાયો છે, તો એ ભૂલે છે, કારણ કે હજી રોગચાળો દેશમાંથી દૂર થયો નથી. લોકો બચ્યા હોય તો તેની પાછળ બીસીજી (ટીબી માટેની રસી) રસીકરણથી માંડીને બીજી અનેક બાબતો છે. એમાં ડૉક્ટરો, નર્સો, પોલીસો, વોર્ડ બોય અને તબીબી સેવા તથા પોલીસ સેવાના નિઃસ્વાર્થ લોકોએ કરેલી સેવાનો સમાવેશ થાય છે. એ ઉપરાંત અનેક સેવાભાવી લોકોએ કરેલી નિઃસ્વાર્થ સેવા પણ રોગચાળાને નિયંત્રિત રાખવા માટે જવાબદાર છે. આ બીમારીને વધુ નિર્દયી બનતી રોકવામાં દયાવાન અને કરુણાવાન એવા સંખ્યાબંધ લોકોનો અને તત્ત્વોનો ફાળો છે, પરંતુ રાજકારણી નામનું કોઈ તત્ત્વ તેમાં કામે આવ્યું હોય એવું લાગતું નથી.

રાજકારણને જરાપણ શ્રેય આપવાનું મન થતું નથી, તેનું કારણ પોતાનો કોઈ પૂર્વગ્રહ નહીં, પરંતુ નક્કર વાસ્તવિકતા છે. ભારતની લોકશાહીને જે ઉદ્દેશ્ય સાથે ઘડવામાં આવી છે એ લોકશાહી પદ્ધતિનો યોગ્ય અમલ થયો હોત તો આજે લોકડાઉનનું સમયસરનું પગલું સમયસરનું પરિણામ પણ બતાવી શક્યું હોત. કોઈએ ભરેલા પગલાને શ્રેય આપવું નહીં એવી ભારતીય રાજકારણીઓની વૃત્તિને લીધે જ રોગચાળો વિકરાળ બન્યો છે. કોઈના પગલાને મહત્ત્વ આપવાને બદલે તેના પગ ખેંચવાનું ભારતનું રાજકારણ એ સૌથી મોટું સ્થાપિત હિત છે. કોરોના જેવો વૈશ્વિક રોગચાળો એક બાજુ માથું ઉંચકી રહ્યો હોય ત્યારે બધા રાજકીય પક્ષોએ રાજકારણને બાજુએ રાખીને આ બીમારી સામે લડવાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ, પરંતુ વાસ્તવમાં એવું બન્યું નહીં. રોગચાળાના શરૂઆતના તબક્કામાં જ શ્રમિકોને પોતાના વતનમાં પાછા જતાં રોકવા માટે કે તેમને સંભાળપૂર્વક મોકલવા માટે કોઈ રાજકીય પક્ષે જવાબદારી લીધી નહીં. પરિણામ એ આવ્યું કે મનુષ્યો પશુઓ કરતાં પણ બદતર સ્થિતિમાં વતન તરફ જવા નીકળી પડ્યા અને રસ્તામાં અત્યંત દુઃખી થયા.

દેશનાં સ્થાપિત હિતોને પોતાના સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું જ નહીં હોવાથી તેઓ પોતાની રોટલી શેકવા જેટલો જ ઉપયોગ આ રોગચાળાની બાબતે કરી રહ્યાં છે.

આ વિચારને આપણે આગામી કડીમાં હજી આગળ વધારશું.

………………………………………………..

ભારતમાંથી સ્થાપિત હિતોની બનેલી આઇએએસ સિસ્ટમને નાબૂદ કરવાનો સમય પાકી ગયો છે?

ભારતના આઇએએસ અધિકારો વિશે એમના જ સમુદાયના સંજીવ સભલોકે કરેલા ઘટસ્ફોટ (ખુદ એક આઇએએસ અધિકારી કહે છે કે ભારતમાં ચૂંટાયેલા રાજકારણીઓ તો અમલદારશાહીની કઠપૂતળીઓ માત્ર છે)ની વાતને આજે આગળ વધારીએ. 

સભલોક પોતાના બ્લોગ (https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/seeing-the-invisible/our-pm-and-cms-are-puppets-of-the-ias/)માં કહે છે કે આઇએએસ વ્યવસ્થામાં પર્સોનેલ (કર્મચારીગણ) મંત્રાલયમાંના એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર (ઈઓ) ઉક્ત કઠપૂતળીના સૂત્રધાર હોય છે. મોટાભાગના લોકોને આ અધિકારી વિશે માહિતી જ નથી. દેખીતી વાત છે કે કઠપૂતળીના સૂત્રધાર હોવાના નાતે ઈઓ હંમેશાં પડદા પાછળ રહીને પોતાનું કામ કર્યે રાખે છે. તેમનું કામ અમલદારોને મળેલી સત્તાને હંમેશની જેમ ટકાવી રાખવાનું છે. ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓ કંટાળી ન જાય ત્યાં સુધી તેઓ સ્થિતિને પોતાના કાબૂમાં રાખે છે અને ગરબડ-ગોટાળા કરે છે.

સરકાર કોઈ પણ મોટી નિમણૂક કરવા માગતી હોય, આ ઈઓ લગભગ બધી જ નિમણૂકોમાં ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓ સામે એ હોદ્દા માટેની વ્યક્તિઓના વધારે વિકલ્પો રહેવા જ દેતા નથી. આથી અમુક વખત પરાણે ઈઓએ નક્કી કરેલા અધિકારીની જ નિમણૂક કરવી પડતી હોય છે. આઇએએસના સમગ્ર સામ્રાજ્યનું રક્ષણ કરવામાં કેબિનેટ સેક્રેટરી પણ ઘણી મોટી ભૂમિકા ભજવતા હોય છે, કારણ કે તેઓ સીધા કેબિનેટ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. ખરી લોકશાહીમાં કોઈ અમલદારને રાજકીય તખ્તા પર મહત્ત્વનો હોદ્દો આપવાનો હોય જ નહીં. ઑસ્ટ્રેલિયામાં કેબિનેટ સેક્રેટરીનું પદ ચૂંટાયેલા સંસદસભ્યને મળે છે, પણ ભારતમાં કેબિનેટ સેક્રેટરી આઇએએસ અધિકારી હોય છે અને સૌથી વધુ વગદાર હોય છે.

ઈઓ અને કેબિનેટ સેક્રેટરીની વગ એટલી બધી હોય છે કે પ્રધાનો અને મુખ્ય પ્રધાનોએ પોતાના નિર્ણયોને સમર્થન મળે એ માટે એમની પાસે પોતાના માણસને મોકલીને વિનંતી કરવી પડે છે. આના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતમાં ખરી સત્તા કોની પાસે છે. આપણા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ ચૂંટણી વખતે વચનોની લહાણી તો કરી દે છે, પરંતુ એ પૂરાં કરવાં જેટલી સત્તા તેમની પાસે હોતી નથી. પરિણામે, અતિશય વગદાર અને કોઈને જવાબદાર ન હોય એવા આઇએએસ અધિકારીઓને કારણે આપણી લોકશાહીનું ગળું ઘોંટાઈ રહ્યું છે.

પોતાના સહકાર્યકરો વિશે ઘસાતું બોલવાનું સહેલું હોતું નથી. ઘણા લોકો એમ કરવાનું ટાળે છે, પરંતુ સંજીવ સભલોક કહે છે કે આઇએએસ અધિકારીઓ ભારતને વિશ્વમાં અગ્રક્રમે લઈ જવા અસમર્થ છે. કોઈ આઇએએસ અધિકારી ઑસ્ટ્રેલિયાની સરકારમાંના મધ્યમ હરોળના વહીવટદારોની ક્ષમતાની તોલે આવવાની વાત બાજુએ રહી, એમની નિકટ આવવાની લાયકાત પણ ધરાવતા નથી. જો ભારતના વહીવટી આગેવાનો જ આટલા નબળા હોય તો ભારત કેવી રીતે સફળ થઈ શકે?

એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર (ઈઓ)ની કામગીરી બ્રિટિશ કાળમાં ભલે કારગત નીવડી હોય, આધુનિક લોકશાહીમાં એ જરાપણ ચાલે નહીં.

ભારતની અતિશય શક્તિશાળી અમલદારશાહી ઑસ્ટ્રેલિયાની પદ્ધતિ કરતાં તદ્દન વિપરીત છે. ઑસ્ટ્રેલિયામાં મુખ્ય પ્રધાનનો અધિકાર સર્વોપરી હોય છે. તેઓ પોતે જ સેક્રેટરીઓની નિમણૂક કરે છે અને એ સેક્રેટરી પોતાની નીચેના પદ ભરે છે. કોઈ વામણો અમલદાર કોઈ પણ રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાનને એમ ન કહી શકે કે એમણે ‘પસંદગી કરેલા’ અધિકારીઓમાંથી જ કોઈકની પસંદગી કરવી પડશે. જો નિમાયેલા સેક્રેટરી પોતાની જવાબદારી બરોબર નિભાવે નહીં તો કોઈ પણ નોટિસ આપ્યા વગર એમની છુટ્ટી કરી દેવાય છે.

ભારતમાં સમ ખાવા પૂરતી સારી બાબત એ છે કે અહીંના વડા પ્રધાન આઇએએસ સિવાયની વ્યક્તિની પણ નિમણૂક કરી શકે છે. કેટલાક લોકોએ વડા પ્રધાનના બંધારણીય અધિકારની સામે સવાલ ઉઠાવ્યા છે, પરંતુ સંજીવ સભલોકના મતે બંધારણ મર્યાદિત પ્રમાણમાં આવી સત્તા આપે છે. તેઓ એમ પણ કહે છે કે રાજ્યોમાં સરકાર આઇએએસ સિવાયના કોઈ અધિકારીની નિમણૂક કરી શકતી નથી. રાજ્યોના તમામ મહત્ત્વના હોદ્દાઓ પર આઇએએસ કેડર રુલ્સ મારફતે આઇએએસની નિમણૂક કરવી પડે છે. આમ, રાજ્યોના મુખ્ય પ્રધાનોને વડા પ્રધાન જેટલી સત્તા મળતી નથી. તેનું પરિણામ એ આવે છે કે આઇએએસ અધિકારીઓ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર પાસે જઈને બીજા કોઈ રાજ્યમાં કે કેન્દ્ર સરકારમાં કે વિદેશમાં પોતાની નિમણૂક કરાવી શકે છે. આ કામ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઑફિસર અને કેબિનેટ સેક્રેટરી સાથેના તેના સંબંધ પર આધાર રાખે છે. આથી જ આઇએએસ ‘ક્લબ’ (ક્લબ તો સોફિસ્ટિકેટેડ શબ્દ છે, સામાન્ય ભાષામાં લોકો આવી ક્લબ માટે ચંડાળચોકડી શબ્દ વાપરતા હોય છે) બધા કરતાં વિશિષ્ટ અને એકમેકને સહકાર આપનારી બની ગઈ છે.

સંજીવ સભલોક કહે છે કે આવી બિનલોકતાંત્રિક સિસ્ટમનો અંત લાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. બે વર્ષની અંદર ભાજપની સરકારને બંધારણમાં ફેરફાર કરવાની તક મળશે. તેમણે સૌથી પહેલાં આઇએએસની સિસ્ટમ કાઢી નાખવી જરૂરી છે.

અત્યાર સુધી આપણે ઉદાહરણ સહિત જોઈ ગયા છીએ કે આઇએએસ અધિકારીઓ રીતસરની પોતાની મનમાની કરતા હોય છે. તેનું એક કારણ એ છે કે આ દેશમાં બધાને પોતપોતાનાં સ્થાપિત હિતોનું રક્ષણ કરવા-કરાવવાની ટેવ પડી ગઈ છે. આ સ્થાપિત હિતોએ કેવી રીતે દેશની ઘોર ખોદી છે તેના વિશે વધુ વાતો આવતા વખતે કરશું.

———————————-

ખુદ એક આઇએએસ અધિકારી કહે છે કે ભારતમાં ચૂંટાયેલા રાજકારણીઓ તો અમલદારશાહીની કઠપૂતળીઓ માત્ર છે

સંજીવ સભલોક

ભારતમાં રાજકારણીઓ કરતાં આઇએએસ ઑફિસરોનું વધારે ચાલે છે એવું તમે અત્યાર સુધી અનેક વાર સામાન્ય માણસોના મોંઢે સાંભળ્યું હશે, પણ આજે આપણે જોઈશું કે આ પદ પર રહી ચૂકેલી વ્યક્તિ પોતે એ વાત કરી રહી છે.

સંજીવ સભલોક નામના 1982ના બૅચના આઇએએસ ઑફિસરે ગયા વર્ષની પહેલી જૂને ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાના બ્લોગ (https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/seeing-the-invisible/our-pm-and-cms-are-puppets-of-the-ias/)માં લખ્યું હતું કે ભારતમાં ચૂંટાયેલા રાજકારણીઓ તો અમલદારશાહીની કઠપૂતળીઓ માત્ર છે. તેમણે એટલે સુધી કહ્યું છે કે આ અમલદારો માત્ર ચૂંટાયેલા મુખ્ય પ્રધાનો જ નહીં, વડા પ્રધાન કરતાં પણ વધુ સમર્થ છે. વિશાળ જનમત સાથે સતત બીજી વખત ચૂંટાઈ આવેલા વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ તેમની પ્રતિષ્ઠા અને નામને અનુરૂપ કામ હજી સુધી કેવી રીતે કરી શક્યા નથી એવો સવાલ જો અડધી રાતેય કોઈના મનમાં આવ્યો હોત તો તેમણે હવે પછીનું લખાણ ધ્યાનપૂર્વક વાંચી જવું.

સંજીવ સભલોકે કહેલી વાતો આપણને વિચારતાં કરી મૂકનારી હોવાથી જ આપણે ‘વિચારક્રાંતિ’માં તેમના બ્લોગના અંશ સાભાર પ્રસ્તુત કરી રહ્યા છીએ.

સભલોક કહે છે, અમલદારશાહીની આટલી બધી વગ અને શક્તિ લોકશાહીના ઉદારમતવાદી રાજકારણના સિદ્ધાંતથી વિપરીત જાય છે. લોકશાહીમાં વહીવટીતંત્ર પર ન્યાયતંત્ર અને સંસદનો કડપ અને પકડ રહેવાં જોઈએ (તેનો અર્થ એવો કે વહીવટીતંત્ર છકી જાય અને અમર્યાદ સત્તા ભોગવે એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થવી જોઈએ નહીં). જેમણે રાજકીય શાસ્ત્ર (પોલિટિકલ સાયન્સ)ના સિદ્ધાંતો રચ્ચા છે એમણે કયારેય એવું ધાર્યું નહીં હોય કે ચૂંટાયા વગરનું સરકારીતંત્ર (અર્થાત્ અમલદારશાહી) સ્વતંત્ર સત્તા ભોગવીને સંપૂર્ણ વહીવટીતંત્ર (જેમાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની સરકાર પણ આવી જાય)ને નિયંત્રણમાં રાખશે.

ભારતમાં બ્રિટિશકાળમાં અમલદારશાહીએ જેટલી સત્તા ભોગવી હશે તેના કરતાં વધુ સત્તા સ્વતંત્ર ભારતમાં અમલદારશાહીને મળી છે. તેની પાછળનું કારણ ભાગલા વખતની અને બંધારણ ઘડતી વખતની ઉતાવળ છે. સરદાર પટેલે બંધારણીય સભામાં ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે બ્રિટિશ કાળ જેવી જ અમલદારશાહી ભારતમાં રહેવા દેવી. એ વખતે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા બાબતે વિચાર કરવાનો સમય જ મળ્યો ન હતો.

ભારત સિવાયની બધી જ લોકશાહીમાં કાર્યપાલિકા (એક્ઝિક્યુટિવ)ને સરકારી નોકરોને કામે રાખવાની અને કાઢી નાખવાની લગભગ અમર્યાદ સત્તા આપવામાં આવી છે. ફક્ત ભારતમાં એવું નથી. આપણા દેશના બંધારણના અનુચ્છેદ 311 હેઠળ કાર્યપાલિકાના અધિકારોને ઘટાડી દેવાયા છે. તેઓ એટલે કે ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓ સરકારી નોકરોને કાઢવાની લગભગ નહીંવત્ સત્તા ધરાવે છે. પરિણામે, છેલ્લાં 70 વર્ષોમાં દેશના વડા પ્રધાન પણ ભ્રષ્ટ આઇએએસ અધિકારીઓને કાઢી શક્યા નથી. કોઈ વડા પ્રધાન એવું કરવા ધારે તોપણ એમની આખી મુદત એ જ એકમાત્ર કેસમાં પૂરી થઈ જાય એવી પરિસ્થિતિ છે. મોદી સરકારે કેટલાક આઇએએસ ઑફિસરોને પરાણે નિવૃત્ત કરાવ્યા છે, છતાં અપ્રામાણિક અધિકારીઓથી હજી સુધી મુક્તિ મળી શકી નથી. આમ, આપણી અમલદારશાહી ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓની પણ ઉપરવટ જઈને બેઠેલી છે. તેને લીધે આ સાર્વભૌમ દેશમાં જનતા નહીં, પણ આઇએએસ અધિકારીઓ સાર્વભૌમત્વ ભોગવે છે.

ભારતના રાજકારણીઓ કરતાં નાગરિકોને આઇએએસ અધિકારીઓ પર વધુ વિશ્વાસ હોવાની નિરર્થક દલીલ કરીને આ અમલદારોએ સત્તા ભોગવ્યે રાખી છે. આ અમલદારશાહીમાં જે પ્રામાણિક આઇએએસ અધિકારીઓ છે તેઓ પણ ઈચ્છે છે કે અત્યારની વ્યવસ્થા યથાવત્ રહે. જો કે, તેની પાછળનું તેમનું કારણ જુદું છે. તેઓ આમ કહે છે કારણ કે તેઓ ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓ કાબૂમાં રહે એવું ઈચ્છે છે. વાસ્તવમાં ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને કાબૂમાં રાખવા માટે આ ઉપયોગ નથી. તેના માટે બીજો ઉપાય કરવો પડે.

***

વાંચકોને થશે કે એક વર્ષ પહેલાંના બ્લોગનો અત્યારે શું સંદર્ભ છે. હવે પછીનું લખાણ જ્યારે એ સંદર્ભને સમજાવશે ત્યારે તમને થશે કે ”લાવો, આમાં વધુ શું છે એ પણ જણાવો!”

ગયા વખતે આપણે વાંચ્યું કે ”આખરે સરકારે પણ કહેવું પડ્યું કે સેબીના ચૅરમૅન પદ માટે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા નહીં કરાય.” રમેશ અભિષેક નિવૃત્ત આઇએએસ ઑફિસર હોવા છતાં તેમને સેબીના ચૅરમૅન બનાવવામાં આવે એવું શક્ય હતું. ટી. પલપંડી નામની વ્યક્તિએ રિટ અરજી કરવી પડે, અદાલતે એ બાબતે સુનાવણી કરવી પડી અને સરકારે અદાલતમાં આવીને ખાતરી આપવી પડી ત્યારે રમેશ અભિષેક સેબીના ચૅરમૅન બને નહીં એવી શક્યતા ઊભી થઈ.

એફએમસીના ચૅરમૅન તરીકે તેમણે ડાટ વાળ્યો હતો એવો આક્ષેપ છે, ડીપીઆઇઆઇટી (ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રી ઍન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ)ના સેક્રેટરી તરીકે પણ તેમની કામગીરી વિવાદાસ્પદ રહી હતી અને ઓપિનિયન પોસ્ટ નામના સામયિકે ભ્રષ્ટાચારના ત્રિદેવમાંની એક વ્યક્તિ તરીકે તેમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આપણે એ બધી બાબતો આપણા બ્લોગમાં રજૂ કરી ચૂક્યા છીએ (1 – અહો આશ્ચર્યમ્! રમેશ અભિષેકના કાનૂની બચાવ માટે જનતાના પૈસાની બરબાદી કરવાના નિર્ણય વિશે વડા પ્રધાનનું કાર્યાલય અંધારામાં?; 2 – સરકારી હોદ્દાનો દુરુપયોગ કર્યો રમેશ અભિષેકે અને તેમના કાનૂની ખટલાનો ખર્ચ ભોગવવાનો આવશે સામાન્ય જનતાએ!!!; 3 – કેવડું મોટું આઘાતજનક આશ્ચર્ય! ઓરિજિનલ સ્ટાર્ટ અપ અને મેક ઇન ઇન્ડિયા સ્ટોરીને ખતમ કરનાર માણસ છે સ્ટાર્ટ અપને પ્રોત્સાહન આપનારી સરકારી યોજનાનો આજનો ઇનચાર્જ). પી. ચિદમ્બરમે એનએસઈના લાભ માટે 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસની સામે ષડ્યંત્ર રચ્યું એવા આક્ષેપ બાબતે પણ આપણે વાત કરી ચૂક્યા છીએ. તેમની સાથે સાથે રમેશ અભિષેક અને કે. પી. કૃષ્ણન સામે 63 મૂન્સે 10,000 કરોડ રૂપિયાની નુકસાનીનો દાવો માંડ્યો હોવાનું આપણે જાણીએ છીએ. અમલદારશાહી ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિને કામ કરવા નહીં દે, પણ ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિને તેનાં ષડ્યંત્રોમાં મદદરૂપ થઈ શકે એવું આના પરથી ફલિત થાય છે.

રમેશ અભિષેકને પોતાની સામેનો કેસ લડવા માટે સરકારી નાણાં મળે અને એ બાબતે વડા પ્રધાનનું કાર્યાલય અંધારામાં હોય એવું જ્યારે જાણ્યું ત્યારે જ વિચાર આવ્યો હતો કે વડા પ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદી કાર્યરત હોવા છતાં આવું કેમ શક્ય છે. સંજીવ સભલોકના બ્લોગના લખાણે આપણા એ સવાલનો જવાબ આપી દીધો. આ બ્લોગ વિશે વધુ વાતો આગામી કડીમાં કરશું.

—————————

આખરે સરકારે પણ કહેવું પડ્યું કે સેબીના ચૅરમૅન પદ માટે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા નહીં કરાય

રમેશ અભિષેક

ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશન (એફએમસી)ના ભૂતપૂર્વ વડા રમેશ અભિષેકનું નામ સેબીના ચેરમેન પદ માટે ગણતરીમાં લેવામાં નહીં આવે એવી બાંયધરી સરકારે વડી અદાલતમાં આપવી પડે એ ઘણી મોટી વાત છે. રમેશ અભિષેકની સામે સામે ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આરોપો છે અને છતાં નિયમનકાર જેવી ગૌરવપૂર્ણ અને નખશિખ પ્રામાણિકતા માગી લે એવી ભૂમિકા માટે તેમનું નામ ગમે ત્યારે આવી જાત અને ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમની લાગવગથી એ પદ એમને મળી પણ ગયું હોત, પરંતુ સચ્ચાઈનો આખરે વિજય થાય છે.

સરકારે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવું પડ્યું કે સેબીના ચેરમેન પદ માટે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા નહીં થાય.

1982ના બૅચના બિહાર કેડરના આઇએએસ અધિકારી રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા થવા સામે વિરોધ કરતી રિટ અરજી સંબંધે સરકારે મદ્રાસ વડી અદાલતમાં બાંયધરી આપવી પડી.

ટી. પલપંડી નામની વ્યક્તિએ બંધારણની કલમ 226નો હવાલો આપીને અરજીમાં કહ્યું હતું કે સેબીના ચૅરમૅન તરીકે પ્રામાણિક, ગરિમાપૂર્ણ અને રોકાણકારોનાં હિતોનું રક્ષણ કરનારી નિષ્ઠાવાન વ્યક્તિની નિમણૂક થાય એવી તકેદારી લેવાનો આદેશ સરકારને આપવામાં આવે. અરજદારે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા ન થાય એવી માગણી પણ કરી હતી.

આપણે હાલમાં જ કહ્યું હતું કે રમેશ અભિષેક સામેના ગંભીર આરોપો વિશે ખુદ સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને ઔપચારિક રીતે પત્ર લખીને નાણાં મંત્રાલયને જણાવ્યું હતું. આવું હોવા છતાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમનકાર જેવી મોટી અને જવાબદારીભરી તથા પ્રામાણિકતાની ડગલે ને પગલે જરૂર પડે એવી સંસ્થાના ચૅરમૅન તરીકે રમેશ અભિષેકના નામની વિચારણા થઈ હોત તો હાલની સરકારની આબરૂના પણ ધજાગરા ઊડી ગયા હોત.

આપણો અગાઉનો બ્લોગ વાંચીને કેટલાક લોકોએ કહ્યું હતું કે રમેશ અભિષેકે તો સેબીના ચેરમેન બનવા માટે અરજી જ કરી નથી. જો કે, હકીકત એવી છે કે જે લોકો એફટીઆઇએલ જેવી એક કંપનીની સામે ષડ્યંત્ર રચીને તેની વર્ષોની મહેનત પણ પાણી ફેરવવાનું કાવતરું ઘડ્યાનો આરોપ ધરાવતા હોય એ લોકો બીજું ઘણું કરી શકે છે. મોદી સરકારને છઠ્ઠું વર્ષ બેસી ગયું છતાં હજી સુધી પી. ચિદમ્બરમના મળતિયાઓનો વાળ વાંકો કરવાની કોઈની હિમ્મત નથી થઈ ત્યારે ઓચિંતા જ રમેશ અભિષેકને સેબીના ચેરમેનના હોદ્દા પર બેસાડી દેવામાં આવે એવું શક્ય હતું. આવું કહેવા પાછળ કારણ પણ છે. ચૅરમૅનના પદ માટે અરજી કરવા સંબંધે જે જાહેરખબર બહાર પાડવામાં આવી હતી તેમાં એક કલમ એવી હતી કે સેબીના અધ્યક્ષની નિમણૂક ફાઇનાન્શિયલ સેક્ટર રેગ્યુલેટરી એપોઇન્ટમેન્ટ્સ સર્ચ કમિટીની ભલામણના આધારે કરવામાં આવશે. આ કમિટીને અધિકાર રહેશે કે જેણે અરજી કરી નહીં હોય એવી વ્યક્તિની પણ લાયકાતના આધારે નિમણૂકની ભલામણ કરી શકશે.

અગાઉ, જે સમયે સેબીમાં સી. બી. ભાવેને ચૅરમૅન બનાવવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે પણ અરજી કરી ન હતી. એ વખતે તેમનું નામ છેલ્લી ઘડી સુધી ક્યાંય ન હતું. આ બાબતે જાણકારોનું કહેવું છે કે ભાવેની સામે એનએસડીએલ આઇપીઓ કૌભાંડ સંબંધે તપાસ ચાલી રહી હતી તેથી જો તેમણે અરજી કરી હોત તો કોઈએ એ અરજી સામે અદાલતમાં પડકાર ફેંક્યો હોત અને નિમણૂક થતાં રહી ગઈ હોત. આથી તેમણે અરજી કરી નહીં.

એનએસડીએલમાં કૌભાંડ થયું એ વખતે ભાવે તેના મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર અને ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર હતા. એનએસડીએલ કૌભાંડમાં તપાસ ચાલી રહી હોય એવા સમયે નિયમનકાર તરીકે એ જ વ્યક્તિને સેબીનું સર્વોચ્ચ પદ આપવામાં આવ્યું એ આશ્ચર્યની વાત હતી.

જાણકારો કહે છે કે પી. ચિદમ્બરમ ગૅંગની આ જ મોડસ ઓપરેન્ડી છે. ભાવેનું નામ છેલ્લી ઘડી સુધી ક્યાંય ન હતું અને છેલ્લે કમિટીએ પોતાને મળેલા અધિકારનો ઉપયોગ કરીને તેમને સેબીના અધ્યક્ષ બનાવી દીધા. એ વખતે કૉંગ્રેસની સરકાર હતી તેથી પી. ચિદમ્બરમને રોકનાર કોઈ ન હતું.

આ વખતે નિમણૂકનો સમય આવ્યો છે ત્યારે ચિદમ્બરમની સામે પણ તપાસ ચાલી રહી છે અને રમેશ અભિષેકની વિરુદ્ધ સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને તપાસ કરવાનું કહ્યું છે. મોદી સરકારમાં આ વખતે અદાલતો, લોકપાલ, સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશન અને સીબીઆઇ એ બધી સંસ્થાઓ સતર્ક હોવાથી સેબીના ચૅરમૅન જેવા મહત્ત્વના પદ માટે એક આરોપીની પસંદગી થતાં રહી ગઈ છે. જો કે, માહિતગાર સૂત્રો કહે છે કે રમેશ અભિષેક નહીં તો એમનો ભાઈ બીજો, એ ન્યાયે પી. ચિદમ્બરમની ગૅંગના કોઈ માણસની નિમણૂક ન થાય તો જ સારું, કારણ કે એનએસઈના કૉ-લૉકેશન કેસમાં ફક્ત દેખાડા માટે નાનું અમથું પગલું ભરવામાં આવ્યું અને કેસ રફેદફે થઈ ગયો. જો ભ્રષ્ટાચાર, ગેરરીતિ, ષડ્યંત્રો, વગેરે જેવા આરોપો ધરાવતી વ્યક્તિને આ પદ ન મળે તો જ તેની ગરિમા ટકી રહી એમ છે.

————————-

સેબીના ચૅરમૅન પદ માટેના દાવેદાર રમેશ અભિષેક વિરુદ્ધ ગંભીર આરોપો હોવાનું ખુદ સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને ઔપચારિક રીતે પત્ર લખીને નાણાં મંત્રાલયને જણાવ્યું

અદ્દલ હિન્દી ફિલ્મની સ્ટોરી ચાલી રહી હોય એમ, વરરાજાને લગ્નના મંડપમાં લાવવાની તૈયારીઓ વચ્ચે એવા સમાચાર આવે છે કે એ પાત્ર સામે ગંભીર પ્રકારના આરોપો છે. અહીં વાત થાય છે રમેશ અભિષેકની, જેમને સેબીના ચૅરમૅન બનાવવાની વાતો ચાલી રહી છે.

15મી જુલાઈએ સેબીના ચૅરમૅનના હોદ્દા માટે ઇન્ટરવ્યૂ થવાના છે. તેના ઉમેદવારોમાં રમેશ અભિષેકનું નામ છે. 

એક અહેવાલ મુજબ કેન્દ્રીય દક્ષતા પંચે એટલે કે સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને (સીવીસી) તેમની સામે થયેલા ભ્રષ્ટાચારના આરોપોને ગંભીર ગણાવ્યા છે.

નોંધનીય છે કે હાલમાં પ્રકાશિત થયેલા કેટલાક અહેવાલો મુજબ 15મી જુલાઈએ સેબીના ચૅરમૅન પદ માટે પસંદગી થવાની છે. એ હોદ્દા માટેનાં સંભવિત દાવેદારોમાં રમેશ અભિષેકનું પણ નામ છે.

રમેશ અભિષેક 1982ના બેચના આઇએએસ ઓફિસર છે. તેઓ વર્ષ 2012થી 2015 સુધી ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશન (એફએમસી)ના અધ્યક્ષ હતા. સીવીસીને તેમની વિરુદ્ધ અનેક ફરિયાદો મળી હતી.

પીગુરુસ ડોટ કોમ નામની જાણીતી વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત શ્રી ઐયરના અહેવાલ મુજબ સીવીસીએ નાણાં મંત્રાલયને ગત વર્ષની નવમી જુલાઈએ લખેલા પત્રમાં કહ્યું હતું કે રમેશ અભિષેકની સામેના આક્ષેપો ગંભીર, ચોક્કસ સ્વરૂપના અને ચકાસી શકાય એવા છે. આથી સીવીસીએ રમેશ અભિષેક વિરુદ્ધ સીવીસી એક્ટ 2003ની કલમો – 8(1)(ડી) તથા 8(1)(એચ) હેઠળ તપાસ કરવાનો નાણાં મંત્રાલના આર્થિક બાબતોના ખાતાને આદેશ આપ્યો હતો.

રમેશ અભિષેકની વિરુદ્ધના આરોપો બાબતે મદ્રાસ વડી અદાલત સમક્ષ પણ એક કેસ ચાલી રહ્યો છે.

રમેશ અભિષેક

રમેશ અભિષેકે એફએમસીના ચૅરમૅન પદે રહીને પોતાના કામમાં પ્રામાણિકતા રાખી ન હતી એવા આક્ષેપો થયા છે ત્યારે તેમનું નામ સેબીના ચૅરમૅનના હોદ્દા માટે ચર્ચાય એ ગંભીર બાબત હોવાનું શ્રી ઐયરે કહ્યું છે.

દરમિયાન, અન્ય એક અહેવાલ જણાવે છે કે અગ્રણી ટેક્નોલોજી કંપની 63 મૂન્સ ટેક્નોલોજીસે ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ તથા બે નિવૃત્ત અમલદારો – રમેશ અભિષેક તથા કે. પી. કૃષ્ણન વિરુદ્ધની સીબીઆઇ તપાસને ઝડપી બનાવવા માટે મુંબઈ વડી અદાલતમાં અરજી કરી છે.

આ ત્રણે વ્યક્તિઓએ પોતપોતાની સરકારી સત્તાનો દુરુપયોગ કરીને કંપનીની વિરુદ્ધ ષડ્યંત્ર રચ્યું હતું તથા તેને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું એવો તેમના પર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે.

કંપનીએ આ મામલે યોગ્ય નિર્દેશો આપવા માટે મુંબઈ વડી અદાલતમાં ગત ચોથી જુલાઈએ ફોજદારી રિટ અરજી કરી હતી.

અદાલતે મામલાને તાકીદે હાથ ધરવાની આવશ્યકતાને અનુલક્ષીને 10મી જુલાઈએ કહ્યું હતું કે 63 મૂન્સ ટેક્નોલોજીસ પ્રતિવાદીઓને ફોજદારી રિટ અરજીની નકલ મોકલાવી શકે છે. અદાલતે હવે પછીની સુનાવણી શુક્રવાર 17મી જુલાઈએ રાખી છે.

નોંધનીય છે કે 63 મૂન્સે પી. ચિદમ્બરમ, ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશનના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ રમેશ અભિષેક અને નાણાં મંત્રાલયમાંના ભૂતપૂર્વ સેક્રેટરી કે. પી. કૃષ્ણન વિરુદ્ધ સીબીઆઇમાં ગયા વર્ષની 15મી ફેબ્રુઆરીએ ફોજદારી ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. ફરિયાદમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ ત્રણે વ્યક્તિઓએ જાણીજોઈને બદઈરાદાપૂર્વક કંપની વિરુદ્ધ દ્વેષપૂર્ણ પગલાં ભર્યાં, જેને કારણે કંપનીને પારાવાર નુકસાન થયું હતું. કંપનીએ ત્રણે જણ સામે ભ્રષ્ટાચાર અટકાયત ધારો, 1988 અને ભારતીય દંડ સંહિતા હેઠળ કામ ચલાવવાની અરજી કરી છે.

રમેશ અભિષેક એફએમસીના ચૅરમૅન હતા ત્યારે તેમણે એનએસઈએલ (નૅશનલ સ્પોટ એક્સચેન્જ લિમિટેડ)ના કેસમાં બ્રોકરોની તરફેણ કરી હોવાનો આક્ષેપ છે. બ્રોકરોએ એ કેસમાં અનેક ગેરરીતિઓ આચરી હોવા છતાં તેમણે બ્રોકરો વિરુદ્ધ કોઈ પગલું ભર્યું ન હતું, એવું કહેવાયું છે.

મુંબઈ પોલીસની આર્થિક ગુના શાખાના તત્કાલીન વડા રાજવર્ધન સિંહાએ રમેશ અભિષેકને મોકલેલા અહેવાલમાં સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યું હતું કે બ્રોકરોએ ક્લાયન્ટ કોડ મોડિફિકેશન, કેવાયસી લેન્ડિંગ, વગેરે પ્રકારે અનેક ગેરરીતિઓ કરી હતી. બ્રોકરો વિરુદ્ધ કડક પગલાં લેવાની ભલામણ પણ સિંહાએ કરી હતી, પરંતુ રમેશ અભિષેકે એ અહેવાલ દબાવીને રાખ્યો હોવાનો આક્ષેપ છે.

કેન્દ્ર સરકારે રચેલી સીરિયસ ફ્રોડ ઇન્વેસ્ટિગેશન ઑફિસ પણ પોતાના અહેવાલમાં કહી ચૂકી છે કે બ્રોકરોએ અનેક ગેરરીતિઓ કરી હતી, જેના વિશે સિંહાએ રમેશ અભિષેકને જાણ કરી હતી.

(પીગુરુસનો લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરોઃ https://www.pgurus.com/cvc-says-corruption-charges-against-ramesh-abhishek-are-serious-and-verifiable/)

——————–

ડૉ. સુબ્રમણ્યન સ્વામીની વધુ એક સ્ફોટક ટ્વીટઃ પી. ચિદમ્બરમના ખાંધિયાઓને હજી મોદી સરકારમાં ઉંચા હોદ્દા મળી રહ્યા છે!?

પત્રકારત્વ ભણાવતી વખતે આ લખનારે એક વખત વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું હતું કે શાસક પક્ષ વિશે કોઈ પણ માહિતી કઢાવવી હોય તો વિપક્ષની પાસે જવું. વિપક્ષો હંમેશાં પત્રકાર માટે સૂત્રો એટલે કે માહિતી પૂરી પાડનારા બની રહે છે. હાલની ડૉ. સુબ્રમણ્યન સ્વામીની એક ટ્વીટ પરથી 20 વર્ષ જૂની આ વાત યાદ આવી ગઈ.

ડૉ. સ્વામી આખાબોલા માણસ છે અને શાસક પક્ષમાં હોય તોપણ વિપક્ષ જેવા જ રહે છે. તેઓ કોઈની સાડાબારી રાખતા નથી. એમની બીજી ખાસિયત એ પણ છે કે કોઈ પૂછે કે ન પૂછે, તેઓ સાચી વાત જાહેર માધ્યમો દ્વારા કહી દેતા હોય છે. ડૉ. સ્વામી ભાજપની રાષ્ટ્રીય કારોબારીના સભ્ય પણ છે, પરંતુ હાલની જ વાત જુઓ ને! તેમણે 8મી જુલાઈએ ટ્વીટ કરીને લખ્યું કે પી. ચિદમ્બરમના જે ખાંધિયાઓએ નાણાકીય વ્યવસ્થાને બગાડી નાખી તેમને મોદી સરકારમાં પણ ઉંચા હોદ્દાઓ મળી રહ્યા છે.

ભાજપના નેતા હોવા છતાં તેઓ મોદી સરકારની સચ્ચાઈને બહાર લાવ્યા વગર રહી શક્યા નથી. તેમણે જે કંઈ લખ્યું છે તે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખ્યું છે. તેમણે કહ્યા મુજબ પી. ચિદમ્બરમને સ્ટૉક એક્સચેન્જના કામકાજમાં મદદ કરનારા (રમેશ) અભિષેકને સેબીના ચૅરમૅન બનાવવામાં આવે એવી શક્યતા છે. નૅશનલ સ્ટૉક એક્સચેન્જ (એનએસઈ) સાથેની ચિદમ્બરમની સાંઠગાંઠ સંબંધે ડૉ. સ્વામી બોલી રહ્યા હોય એ સ્વાભાવિક છે.

નોંધનીય છે કે આ જ એનએસઈના માથે કૉ-લૉકેશન કૌભાંડનું કલંક લાગેલું છે અને સેબીએ તેની સામે કોઈ આકરી કાર્યવાહી કરી નથી. જો ચિદમ્બરમની ગૅંગનો જ માણસ સેબીનો ચૅરમૅન બની જાય તો ‘મોસાળમાં જમણ અને મા પીરસનારી’ જેવો ઘાટ ઘડાયો એમ કહેવાય.

બીજી નોંધપાત્ર બાબત છે કે રમેશ અભિષેક એક સમયે ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશનના અધ્યક્ષ હતા, પરંતુ તેમણે એનએસઈએલ (નૅશનલ સ્પોટ એક્સચેન્જ લિમિટેડ)માં સર્જાયેલી પૅમેન્ટ ક્રાઇસિસને હલ કરવા માટેનાં પગલાં ભરવાને બદલે પી. ચિદમ્બરમના કહેવાથી અને કે. પી. કૃષ્ણનની સાથે મળીને એનએસઈએલની ક્રાઇસિસને વધુ બગાડવાનું કામ કર્યાનો આરોપ છે. અદાલતના આદેશમાં પણ આ બાબતનો ઉલ્લેખ છે. રમેશ અભિષેક આ કટોકટીને આસાનીથી હલ કરી શક્યા હોત છતાં તેમણે એ કર્યું નહીં, કારણ કે તેઓ એનએસઈએલની પૅરન્ટ કંપની એફટીઆઇએલ (ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ)ની સામે કિન્નાખોરી રાખીને કામ કરી રહ્યા હતા. આ બાબતનો ઉલ્લેખ પીઢ પત્રકાર શાંતનુ ગુહા રેના પુસ્તક – ‘ધ ટાર્ગેટ’માં થયેલો છે. આવી દ્વેષપૂર્ણ વ્યવહાર કરનાર વ્યક્તિને ફરી એક વખત સેબી જેવી સંસ્થાના વડા કેવી રીતે બનાવી શકાય એ મોટો પ્રશ્ન છે.  

ચિદમ્બરમના એનએસઈ સાથેના સંબંધને એક વિદેશી સામયિકે પણ ખૂલ્લો પાડ્યો હોવાનું આપણે અગાઉ જોઈ ચૂક્યા છીએ.

જે કૉંગ્રેસી માણસ આર્થિક કૌભાંડો સંબંધે જેલમાં રહી આવ્યો છે અને હજી જેના નામે ઘણા કેસ બોલી રહ્યા છે એ માણસના ખાંધિયાઓ જો ભાજપની સરકાર હોવા છતાં ઉંચા હોદ્દાઓ સહેલાઈથી મેળવી શકતા હોય તો ડૉ. સ્વામીની વાત બાબતે આંખ આડા કાન કરી શકાય નહીં.

અહીં એક વિગત ટાંકવી આવશ્યક છે. એફટીઆઇએલે (હાલની 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસ) પી. ચિદમ્બરમ, રમેશ અભિષેક અને કે. પી. કૃષ્ણન વિરુદ્ધ 10,000 કરોડ રૂપિયાની નુકસાનીનો દાવો માંડ્યો છે. આ બ્લોગના વાંચકો તો સારી રીતે જાણે જ છે કે આ ખટલા સંબંધે રમેશ અભિષેકના બચાવનો કેસ લડવા માટે ભાજપની સરકાર પૈસા આપવા તૈયાર થઈ હતી. દેખીતી વાત છે કે સરકાર આ ખર્ચ કરવા તૈયાર થઈ હોય તો વડા પ્રધાનના કાર્યાલયને તેની જાણ હોય. વડા પ્રધાનના કાર્યાલયની વાત ડૉ. સ્વામીની ટ્વીટમાં પણ આવે છે. તેમણે લખ્યું છે કે વડા પ્રધાનના કાર્યાલયના એક અધિકારી રમેશ અભિષેકની સંભવિત નિમણૂકમાં સહાયક તરીકે ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. આ અધિકારી કેબિનેટની નિમણૂક સમિતિ ઘડે છે અને એના નિર્ણયો વડા પ્રધાન પાસે મંજૂર કરાવે છે.

આપણે એનએસઈ સામે ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ ઇન્ડિયા લિમિટેડે ઊભી કરેલી સ્પર્ધા, એ સ્પર્ધાને કચડી નાખવા માટે પી. ચિદમ્બરમ, રમેશ અભિષેક અને કે. પી. કૃષ્ણને રચેલું કારસ્તાન, એનએસઈનો સતત થઈ રહેલો બચાવ, અભિષેકની અનેક બેનામી સંપત્તિઓનું છૂપું ષડ્યંત્ર, દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિઓ સુધી પ્રસરેલી પી. ચિદમ્બરમની જાળ, વગેરે અનેક બાબતો અત્યાર સુધીના બ્લોગ્સમાં વર્ણવી ચૂક્યા છીએ. હવે એ કડીમાં ડૉ. સ્વામીની ટ્વીટ નવું પાસું ઉમેરે છે.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી હજી પી. ચિદમ્બરમે ફેલાવેલી જાળમાં છીડું પાડી શક્યા નથી એ પણ ઉક્ત ટ્વીટ પરથી પુરવાર થાય છે. આ ટ્વીટ સંબંધે આવેલા જવાબમાં એક વ્યક્તિએ ચોખ્ખું લખ્યું છે કે પી. ચિદમ્બરમથી લઈને અરુણ જેટલી અને અરુણ જેટલીથી લઈને નિર્મલા સીતારામન, ફક્ત નામ બદલાયાં છે; તેમની પાછળ રહેલા સનદી અધિકારીઓ એના એ જ રહે છે. વડા પ્રધાનો પણ બદલાય છે, પણ આ અધિકારીઓ, જેઓ સિસ્ટમ પર વર્ચસ્ ધરાવે છે, એમનું જ હંમેશાં ચાલતું આવ્યું છે. અન્ય એક વ્યક્તિએ લખ્યું છે કે છ વર્ષ થયા બાદ પણ મોદી સરકાર અમલદારશાહી, ન્યાયતંત્ર અને ભાજપમાંના કૉંગ્રેસતરફી માણસોને શોધી શકી નથી.  

આવા સંજોગોમાં એક ગુજરાતી વ્યક્તિએ લખેલી ટ્વીટ તરફ ચોક્કસ ધ્યાન જાય છે. તેઓ કહે છે, મોદી સરકાર તમામ સ્તરેથી ચોખ્ખી થઈ જાય તો સારું, અન્યથા વડા પ્રધાનની આકરી મહેનત તથા તેમની પ્રામાણિક છાપને નુકસાન થવાની શક્યતા છે.

(રમેશ અભિષેકની કેટલીક સચ્ચાઈઓ દર્શાવતો આ વિડિયો પણ ઘણો જાણીતો છેઃ https://youtu.be/7PMz2vbdxB0)

———————————–

કોરોનાના રોગચાળાની પરિસ્થિતિમાં સરકારોએ અને નાગરિકોએ ગાંધીજીના આદર્શોનું પાલન કરીને સમાજને બહેતર બનાવવો જોઈએ

ગાંધીજીના ગ્રામ સ્વરાજના વિચારને મહત્ત્વ આપતા રામચંદ્ર પાંડા

(ઓરિસાના ભૂતપૂર્વ ડેપ્યુટી સ્પીકર શ્રી રામચંદ્ર પાંડાના ઇન્ટરવ્યૂ પર આધારિત લેખનો ભાગ -2)

શ્રી રામચંદ્ર પાંડા

ભારતમાં હજી 1 કરોડ લોકો ઢોરઉછેર અને મત્સ્યોદ્યોગમાં રોજગાર પામી શકે છે. ફૂડ પ્રોસેસિંગ, વસ્ત્ર નિર્માણ, કાર્પેટ મેકિંગ, માટીકામ, ચામડું પકવવું, ઝાડુ અને દોરડા બનાવવા, સુથારકામ, ટોપલી બનાવવી, વગેરે જેવાં કામો દ્વારા કુટિર ઉદ્યોગને દેશમાં ફરીથી સક્રિય કરી શકાય છે. ઓરિસા વિધાનસભાના ભૂતપૂર્વ ડેપ્યુટી સ્પીકર રામચંદ્ર પાંડાએ આ મત વ્યક્ત કર્યો છે.

તેઓ કહે છે કે વાંસની મદદથી ખુરશીઓ, ઘરવપરાશની બીજી અનેક વસ્તુઓ તથા હસ્તકળાની વસ્તુઓનું નિર્માણ શક્ય બને છે. વાંસનાં પાન બકરીથી માંડીને હાથી સુધીનાં અનેક પ્રાણીઓ માટે ખોરાક બને છે. હાથીઓ ખોરાકની શોધમાં મનુષ્યોની વસાહતોમાં પહોંચે છે ત્યારે સમસ્યા સર્જાય છે. આથી વનોમાં વાંસ ઉગાડીને હાથીઓ માટે ત્યાં જ ખોરાકની વ્યવસ્થા કરી દેવી જોઈએ. જંગલ ઉપરાંત તળેટીઓમાં અને નદીકિનારે પણ વાંસ ઉગાડવા જોઈએ જેથી પશુઆહાર અને કુટિર ઉદ્યોગ બન્નેનું કામ થઈ જાય.

પાંડા કહે છે કે દરેક ગામમાં એક ટીંબો હોવો જોઈએ, જેમાં ફળનાં 500 ઝાડનો ઉછેર કરી શકાય. જગ્યા અને જળના આધારે એ ઉપવન ઉગાડવું જોઈએ. તેનાથી દરેક ગામમાં પર્યાવરણનું રક્ષણ થઈ શકશે. જો દરેક ગામ ઘઉં, ચોખા, દૂધ, શાકભાજી એ બધી વસ્તુઓની બાબતે આત્મનિર્ભર બની જશે તો ગામોમાંથી શહેરોમાં થતી હિજરતને રોકી શકાશે. ગાંધીજી આ જ રીતે દરેક ગામને આત્મનિર્ભર બનાવવા માગતા હતા.

તેમણે ગ્રામ સ્વરાજનો વિચાર વ્યક્ત કરતાં કહ્યું હતું કે દરેક ગામમાં ખોરાક અને વસ્ત્રોનું સ્થાનિક સ્તરે જ ઉત્પાદન થવું જોઈએ. એ ઉપરાંત ગામમાં પોતાનું પશુધન અને નાના-મોટા લોકો માટે મનોરંજન અને ખેલકૂદની જગ્યા હોવી જોઈએ. દરેક ગામમાં શુદ્ધ પાણીની વ્યવસ્થા ઉપરાંત શાળા અને જાહેર સભાખંડ હોવો જોઈએ.

રામચંદ્ર પાંડા કહે છે કે કોરોનાના રોગચાળાની પરિસ્થિતિમાં સરકારોએ અને નાગરિકોએ ગાંધીજીના આદર્શોનું પાલન કરીને સમાજને બહેતર બનાવવો જોઈએ.

કૃષિ ક્ષેત્રે આજની તારીખે કયાં પરિબળો નડતરરૂપ બને છે એ સવાલના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ખેડૂતોને બિયારણ, પાણી અને વીજળીની ખાસ જરૂર હોય છે.

ઓરિસામાં નદીઓના જોડાણના પ્રોજેક્ટ માટે હંમેશાં સક્રિય રહેલા આ ભૂતપૂર્વ વિધાનસભ્ય કહે છે કે નદીના પટના વિસ્તારોમાં જો ખેડૂતોને નિઃશુલ્ક વીજળી આપવામાં આવે તો ખેડાણ વધારી શકાય છે. ભારતમાં નદીની સંસ્કૃતિ છે, પરંતુ મોટાભાગની નદીઓ સૂકી હોય છે અથવા ચારથી પાંચ મહિના સુધી ઘણું ઓછું પાણી હોય છે. તેનું કારણ પર્યાવરણને થયેલું નુકસાન છે. આવી સ્થિતિમાં જળસંચયનું કામ થવું જોઈએ. ઉપરથી નીચે વહેતા નદીના પ્રવાહ પર થોડી ઉંચાઈના ચેક ડેમ અને નાળાં બનાવી શકાય, જેથી સિંચાઈ માટે અને ગ્રામજનો તથા ઢોરો માટે પાણી મળી રહે. અમુક લોકોનું કહેવું છે કે વાય. એસ. રેડ્ડી સંયુક્ત આંધ્ર પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન હતા એ સમયે એમણે ચેક ડેમ બનાવવા માટે સારી મહેનત લીધી હતી, જેને લીધે એમની લોકપ્રિયતા વધી હતી.

દેશના રાજકારણીઓએ દરેક ગામને સંપૂર્ણ સ્વરાજ અને આત્મનિર્ભર બનાવવાના ગાંધીજીના વિચારનો અમલ કર્યો નહીં એ એક મોટી ખામી રહી ગઈ. હવે જળસંચય અને વનીકરણને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ, એમ તેમણે કહ્યું છે.

એક સૂચન કરતાં રામચંદ્ર પાંડાએ કહ્યું છે કે ખેડૂતોને વીજળી મફત આપવામાં આવે તો 500 કરોડ રૂપિયાની સરકારી આવક જતી રહે, પરંતુ કૃષિના હિતમાં એ નિર્ણય લેવાવો જોઈએ. આ રકમ વ્યર્થ નહીં જાય. તેનાથી ખેતી માટેની કાયમી માળખાકીય સુવિધા ઊભી થશે.

આપણે યોજનાઓ ઘડવામાં હોંશિયાર છીએ, પરંતુ તેનો અમલ કરવામાં નબળા છીએ, એમ કહેતાં તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આજે પણ આપણે ખાદ્યતેલની આયાત કરવી પડી રહી છે. આપણે વિશાળ દરિયાઈ પટા પર મગફળી, તલ, સરસવ, સૂર્યમુખી અને પામ ફ્રૂટનું ઉત્પાદન બમણું કરવા સમર્થ છીએ. આ રીતે આપણે ખાદ્યતેલની બાબતે આત્મનિર્ભર બની શકીએ છીએ. એક સમયે દરેક ગામમાં ઘાણીઓ હતી. આપણે તેમનું રક્ષણ કરી શક્યા નહીં, કારણ કે કુટિર ઉદ્યોગનું જ આપણે રક્ષણ કર્યું નથી.

જાહેર ક્ષેત્રની વાત કરતાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેના 60થી 70 ટકા કોલ્ડ સ્ટોરેજ નકામાં થઈ ગયાં છે. તેને કારણે આપણાં ફળ-શાકભાજીનો 20 ટકા બગાડ થાય છે. સરકારે દરેક બ્લોકમાં કૂલિંગ ચેમ્બરની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ, જેથી સ્થાનિક સ્તરે કૃષિપેદાશોની સાચવણી થઈ શકે. એ ચેમ્બરોનો વહીવટ સ્વયં સહાય જૂથોને સોંપવામાં આવવો જોઈએ.

————————————————