નિયમનકારી સંસ્થા રોકાણકારોની રક્ષાનાં પગલાં લેવામાં મોડી અને મોળી કેમ પડી જાય છે?

લેખકઃ જયેશ ચિતલિયા (વરિષ્ઠ આર્થિક પત્રકાર)

સેબી રોકાણકારોનાં હિતની રક્ષા કરવા માટેની વાતો તો ઘણી કરે છે, પણ શું એવું કરવામાં સફળ રહે છે ખરી? સિક્યૉરિટીઝ માર્કેટના નિયમનકાર તરીકે તેનાં આંખ-કાન-નાક ખૂલ્લાં હોવાં જોઈએ, પરંતુ આ માર્કેટમાં જે પ્રકારની ઘટનાઓ બને છે તેના પરથી લોકોને શંકા જાય છે કે શું ખરેખર સેબી રોકાણકારોનું રક્ષણ કરી શકે છે? શું રોકાણકારો તો જવાબદાર નથી ને?

કોઈપણ બ્રોકર ડિફોલ્ટર થાય ત્યારે તેની પાસેથી રોકાણકાર ગ્રાહકોએ લેવાનાં નીકળતાં નાણાં કે શેર્સ એ બ્રોકર પાસે અથવા એક્સચેન્જ યા ક્લીયરિંગ કૉર્પોરેશન પાસે અટવાઈ જાય છે. આ શેર કે નાણાં પરત મેળવવા ગ્રાહકોએ લાંબી વિધિ કરવી પડે છે. જેમાં અનેક આંટીઘૂંટી પણ હોય છે. પોતાનાં જ નાણાં મેળવવા ગ્રાહકો-રોકાણકારોએ તરફડિયાં મારવાં પડે, ધક્કા ખાવા પડે, ભાઈ-બાપા કરવા પડે એનાથી મોટી કરુણતા શું હોઈ શકે? બૅન્કોના ઉઠમણામાં કે કંપનીઓના નાદાર થવામાં પણ ઇન્વેસ્ટરોની-બચતકારોની આવી જ દશા થાય છે.

પીએમસી બૅન્કનો કિસ્સો તાજો છે. અમુક કૉ-ઑપરેટિવ બૅન્કોના કિસ્સાના જખમ વરસો બાદ પણ રુઝાયા નથી ત્યારે તાજેતરમાં અનુગ્રહ સ્ટૉક ઍન્ડ બ્રોકિંગ કંપનીએ અનેક ઇન્વેસ્ટરોને ફસાવ્યા હોવાનો કિસ્સો બહાર આવ્યો છે. આમાં હજારો કરોડ રૂપિયાની છેતરપિંડી થઈ હોવાનો આક્ષેપ છે. એક્સચેન્જ અને સેબીએ આ કંપનીને ડિફોલ્ટર જાહેર કરી દીધી છે અને હવે સેબીએ  દરેક ડિફોલ્ટર બ્રોકરના કિસ્સામાં રોકાણકારોને તેમના નાણાં-શેર્સ વહેલી તકે મળી જાય એ માટે ડિફોલ્ટિંગ બ્રોકર્સની ઍસેટ્સનું છ મહિનામાં લિક્વિડેશન (નિકાલ કરવાનો) સ્ટૉક્સ એક્સચેન્જીસ અને ક્લીયરિંગ કૉર્પોરેશનને આદેશ આપ્યો છે, જેમાંથી નાણાં રિકવર કરી રોકાણકારોને તેની વેળાસર ચુકવણી થાય એવો સેબીનો ઉદ્દેશ છે.   

ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગમાં જંગી ખોટ

અનુગ્રહના કેસમાં રીતસરની છેતરપિંડીનો આરોપ છે. આ ઘટના બનતી રહી અને સમયસર કે સમય પૂર્વે ઍક્શન ન લેવાઈ તેથી સેબી સામે પણ સવાલ થયા છે. અનુગ્રહ કંપની તેની ઍસોસિયેટ કંપની મારફતે રોકાણકારોના રૂ।. 1,000 કરોડ મૅનેજ કરતી હતી અને તેણે ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગમાં જંગી ખોટ કરી હતી. કંપની અનધિકૃત ડેરિવેટિવ્ઝ ઍડવાઈઝરી સર્વિસ કંપની ચલાવતી હતી, જે તેજી મંદી એનાલિટિક્સ પ્રા. લિ અને ઓમ શ્રી સાંઈ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ નામે ચાલતી હતી. આમાં ફસાયેલા કેટલાક ઇન્વેસ્ટરોએ મુંબઈ હાઈકોર્ટમાં કંપની સામે દાવો કર્યો છે.

રોકાણકારોને આ બ્રોકરે કોઈ દાદ આપી નહીં અને તેમનાં અકાઉન્ટ વિશે પણ કોઈ માહિતી આપી નહીં તેને પગલે વડી અદાલતમાં અરજી કરાઈ હતી. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ મુંબઈ વડી અદાલતે અનુગ્રહ સ્ટૉક ઍન્ડ બ્રોકિંગ પ્રા. લિ.ને આદેશ આપ્યો છે કે તેણે 25 કરતાં વધુ રોકાણકારોની 58 કરોડ રૂપિયા મૂલ્યની ઍસેટ્સનો કોઈ ઉપયોગ કરવો નહીં.

રોકાણકારો વતી ડૉ. બીરેન્દ્ર સરાફે દલીલ કરીને દાવો કર્યો હતો કે તમામ રોકાણકારો મળીને 58 કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કર્યું હતું. એ દરેક રોકાણકારે અલગ-અલગ કેસ કર્યો છે. જો કે, બીજા ઘણા રોકાણકારો પોતપોતાનાં રોકાણો પાછાં મેળવવા માટે કાનૂની મદદ લેવાનું વિચારી રહ્યા છે.

એક અહેવાલ મુજબ સેંકડો રોકાણકારોએ અનુગ્રહની સહયોગી કંપનીઓ – તેજી મંદી એનાલિટિક્સ અને ઓમ શ્રી સાઇ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ મારફતે રોકાણ કર્યું હતું. તેમને ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગ દ્વારા દર મહિને 1 ટકા કરતાં વધુ વળતર આપવાની બાંયધરી અપાઈ હતી. જો કે, જૂનથી વળતર મળવાનું બંધ થઈ ગયું છે.

પોન્ઝી સ્કીમ ચાલતી રહી?

નવાઈની અને આઘાતજનક વાત એ છે કે અનુગ્રહ કંપની પોન્ઝી સ્કીમ ચલાવતી હોવાનો આરોપ થયા હતા. એનએસઈએ તેની સામે અચાનક ઈન્સ્પેક્શન કર્યુ હતું, જેમાં આ પોન્ઝી સ્કીમ વિશે ઘટસ્ફોટ થયો હતો. એક્સચેન્જે આ કંપનીને સસ્પેન્ડ કરી. આ મામલો ઈકોનોમિક ઓફેન્સીસ વિંગમાં પણ ગયો, આ કેસમાં હજી તપાસ ચાલુ છે. કંપની તેની ઍસોસિયેટ્સ મારફતે કરન્સી, ઈક્વિટી, કોમોડિટીઝ ડેરિવેટિવ્ઝ અને કૅશ માર્કેટમાં કામકાજ કરતી હતી. એનએસઈએ આ કંપની અને તેની ઍસોસિયેટ કંપની સામે ઍક્શન લેવામાં લાંબો સમય કાઢી નાખ્યો હોવાનું કહેવાય છે. આ દરમ્યાન કંપની તેની પ્રવૃત્તિ ચલાવતી રહી, તેને ડિફોલ્ટર જાહેર કરવામાં પણ વિલંબ થયો. સેબીએ પણ ઘણી ઢીલ રાખી. આમ, એક્સચેન્જ અને રેગ્યુલેટર ખુદ મહદ્અંશે જવાબદાર ગણાય. જો આ એક્સચેન્જ અને રેગ્યુલેટરને હાઈ કોર્ટ સવાલ પૂછે તો તેમની માટે જવાબ આપવાનું મોંઘું પડી શકે, જો કે આવા સવાલ પુછાશે કે એ પણ સવાલ છે.

કૉ-લૉકેશનના વિવાદ હજી ઊભો

એનએસઈ કૉ-લૉકેશનના કથિત કૌભાંડમાં પણ સેબીએ ઍક્શન લેવામાં વિલંબ કર્યો હતો અને એ પછી પણ ઍક્શનના નામે શું કર્યું, તેનું પરિણામ શું આવ્યું એ સવાલ હજી ઊભો છે. આ કેસમાં સામાન્ય રોકાણકારોને નુકશાન થયું હોવાનું નોંધાયુ છે. આ નુકશાન એ રીતે છે કે વગદાર બ્રોકરો-ઇન્વેસ્ટરો સિસ્ટમનો લાભ લઈ ગયા હતા, જેમાં ચોક્કસ સ્થાપિત હિતોને વહેલું ટ્રેડિંગ કરવાની તક મળી જતી હતી.

ફ્રેન્કલિન ટેમ્પલ્ટન મ્યુચ્યુઅલ ફંડ

તાજેતરમાં ફ્રેન્કલિન ટેમ્પલ્ટન મ્યુચ્યુઅલ ફંડના કેસમાં પણ જે રીતે આ ફંડની છ સ્કીમ્સમાં રોકાણકારોની મૂડીનું ધોવાણ થયું એ સૌની નજર સામે છે. આ મામલો પણ કોર્ટમાં ગયો છે. સેબીએ અત્યાર સુધીની તપાસમાં શું પરિણામ મેળવ્યું એ સ્પષ્ટ નથી. આવા તો વિવિધ કેસમાં આખરે સહન કરવાનું આવે છે સામાન્ય રોકાણકારોએ, જ્યારે એક્સચેન્જ અને નિયમનકાર તપાસ, પુરાવા, કોર્ટ કેસ, ઇન્વેસ્ટિગેશનમાં અટવાયા કરે છે અને એ નિમિત્તે સમય ખેંચાતો  જાય છે. યસ બૅન્કના કેસનો ઝડપથી ઉકેલ આપી દેનાર રિઝર્વ બૅન્ક પીએમસી બૅન્કના કિસ્સામાં કંઈ કરે છે કે શું? આ ડિપોઝિટધારકોનો શું વાંક? તેમને ન્યાય મળવામાં વિલંબ શા માટે? આ વિષયમાં દરેકે નવેસરથી વિચાર કરવાનો સમય છે.

જવાબદાર કોણ-કોણ?

આપણા દેશમાં નાના-સામાન્ય રોકાણકારોને શેરબજારમાં લાવવા માટે તેમ જ બજારમાં શું ધ્યાન રાખવું, કઈ રીતે કામકાજ કરવું, વગેરે વિશે ઘણી જાગૃતિ ઝુંબેશ ચાલે છે. તેમને આના લાભ સમજાવવા સાથે  શિક્ષણ અને સમજ અપાય છે, તેમ છતાં રોકાણકારો લાલસામાં આવીને ફસાઈ જતા સમય લાગતો નથી. ઝટપટ કે ઊંચી કમાણી કરી લેવાના આકર્ષણમાં આવી જનાર બધા જ રોકાણકારો ખરેખર દયાને પાત્ર હોતા નથી, તેમની પણ ભૂલ ગણાય, પરંતુ જ્યારે તેમની સાથે છેતરપિંડી કરાય ત્યારે એ છેતરપિંડી કરનાર અને એ છેતરપિંડી છાવરનાર પણ  જવાબદાર બને છે. અનુગ્રહ એનો તાજો દાખલો છે, બાકી વરસોથી સમયાંતરે આવું બનતું જ રહે છે. રોકાણકારોને આકર્ષીને જાળમાં સપડાવવામાં કંપનીઓ-બ્રોકરો હોંશિયાર હોય છે, જ્યારે કે તેમની સામે પહેલેથી ઍક્શન લેવા બાબતે નિયમન સંસ્થા કે એક્સચેન્જ કાયમ હિંદી ફિલ્મોની પોલીસની જેમ મોડા અને મોળા પડે છે. ત્યાં સુધીમાં ઘોડા તબેલામાંથી લગભગ નાસી ગયા હોય છે. ફ્રોડ કરનાર પાર્ટીએ નાણાં રફેદફે કરી નાખ્યાં હોય છે. ન્યાય પ્રક્રિયા પોતાની ગોકળગાયની ગતિએ ચાલ્યા કરે છે. આખરે રોકાણકાર થાકી-કંટાળી જાય છે. જો આમ જ ચાલતું રહેવાનું હોય તો નિયમન સંસ્થા અને એક્સચેન્જની સંસ્થા કે સત્તાનો અર્થ શું? કોના માટે? શા માટે અને ક્યાં સુધી નાના-સામાન્ય રોકાણકારો આમ છેતરાતા રહેશે? શું આનો કોઈ નક્કર ઉપાય નથી.

—————-

ખેડૂતો માટે મગરનાં આંસું પાડનારા પી. ચિદમ્બરમ પર માછલાં ધોવાયાં

ભ્રષ્ટાચારના આરોપ હેઠળ જેલમાં રહી આવેલા ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની દરેક નવી નીતિ પર પ્રહાર કરવાની એકપણ તક છોડતા નહીં હોવાથી દિલ્હીમાં એમની ઠેકડી ઉડાડાઈ રહી છે. એટલું જ નહીં, ટ્વીટર પર એમણે ટિપ્પણી કરી લીધા બાદ તેઓ રીતસરના ટ્રોલ થઈ રહ્યા છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો એમની ઘણી ‘ધુલાઈ થઈ રહી છે’.

લેખકઃ શાંતનુ ગુહા રે

નાતાલ સાથે જોડાયેલી એક વાર્તામાં વાક્ય આવે છે, “જેણે અત્યાર સુધી એકપણ પાપ કર્યું ન હોય એ આ ખરાબ સ્ત્રીને પથ્થર મારે.” જો કે, પાટનગરમાં અત્યારે એવી વાર્તા ચાલી રહી છે કે અનેક પાપ જેના નામે છાપરે ચડીને બોલી રહ્યાં છે એ વ્યક્તિ જ્યાં જુઓ ત્યાં પથ્થરો મારવાની વાત કરી રહી છે.

ભ્રષ્ટાચારના આરોપ હેઠળ જેલમાં રહી આવેલા ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની દરેક નવી નીતિ પર પ્રહાર કરવાની એકપણ તક છોડતા નહીં હોવાથી દિલ્હીમાં એમની ઠેકડી ઉડાડાઈ રહી છે. એટલું જ નહીં, ટ્વીટર પર એમણે ટિપ્પણી કરી લીધા બાદ તેઓ રીતસરના ટ્રોલ થઈ રહ્યા છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો એમની ઘણી ‘ધુલાઈ થઈ રહી છે’.

હાલમાં સરકારે ખેતી ક્ષેત્રે લાવેલા સુધારાના કાયદાની ચિદમ્બરમે ટ્વીટર પર ટીકા કરી છે. આમ કરતી વખતે એમને એનએસઈએલ (નેશનલ સ્પોટ એક્સચેન્જ લિમિટેડ) યાદ નથી આવ્યું. એમને સ્મરણ નહીં થવાનું કારણ એ કે અત્યારે સરકાર નવા કાયદા દ્વારા જે સારા સુધારા લાવવા માગે છે એવી જ એક પહેલ એટલે કે એનએસઈએલને એમણે પોતાના મળતિયા સનદી અમલદારો – રમેશ અભિષેક અને કે. પી. કૃષ્ણનની સાથે ષડ્યંત્ર રચીને 2013માં બંધ કરાવી દીધું.

ડિજિટલ ઇન્ડિયાના ઉત્તમ ઉદાહરણને પી. ચિદમ્બરમે ખતમ કરવામાં ભજવી ભૂમિકા

એનએસઈએલ એવું એક્સચેન્જ હતું, જે આજના ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ની અને ‘ડિજિટલ ઇન્ડિયા’ની ગરજ સારી રહ્યું હતું. ખેડૂતોના હિત માટે સ્થપાયેલા એક્સચેન્જ એનએસઈએલને બંધ કરાવીને પી. ચિદમ્બરમે ખેડૂતોને ઘણું નુકસાન કર્યું હતું અને આજે તેઓ ખેડૂતોના મસીહા બનવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. એમણે એનએસઈએલને ખતમ કરવા માટે ભજવેલી કથિત ભૂમિકા વિશે દસ્તાવેજો સાથેની માહિતી ઉપલબ્ધ છે.

બીજાની સામે આંગળી ચીંધનારા પી. ચિદમ્બરમ એ ભૂલી ગયા કે ત્રણ આંગળીઓ એમની પોતાની તરફ છે (તસવીર સૌજન્યઃ પીટીઆઇ)

જિજ્ઞેશ શાહે સ્થાપેલી ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નોલોજીસ ઇન્ડિયા લિમિટેડની પેટા કંપની – એનએસઈએલે થોડા જ સમયમાં કાઠું કાઢ્યું એ આ ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન અને એમના માનીતા અમલદારોને રુચ્યું નહીં, કારણ કે તેઓ કથિત રીતે નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (એનએસઈ)ની તરફેણ કરવા માગતા હતા. નોંધનીય છે કે એમણે જેની તરફેણ કરી એ જ એનએસઈ આજે અતિ ગંભીર કો-લોકેશન કૌભાંડમાં સંડોવાયેલું હોવાનું કહેવાઈ રહ્યું છે. આમ છતાં પી. ચિદમ્બરમ એના વિશે એક હરફ ઉચ્ચારવા તૈયાર નથી.

ટ્વીટર પર પી.સી. પર ચલાવાયાં ટીકાસ્ત્રો

પી. ચિદમ્બરમે ખેતીવિષયક નવા કાયદાની ટીકા કરી ત્યાર બાદ લગભગ 24 કલાક સુધી એમના ટ્વીટર હેન્ડલને ટાંકીને એમનો ઉધડો લેવામાં આવ્યો હતો. દેશની ખરી મેડ ઇન ઇન્ડિયા સંસ્થા (એનએસઈએલ)ને ખતમ કરવામાં એમની ભૂમિકા બદલ લોકોએ એમના પર ટીકાસ્ત્રો વરસાવ્યાં હતાં. આ રીતે એમનો ‘ગુનાહિત’ ભૂતકાળ યાદ કરાવવામાં આવી રહ્યો હતો.

જિજ્ઞેશ શાહે કેવી રીતે વિશ્વમાં ઉચ્ચ કક્ષાનાં એક્સચેન્જોની સ્થાપના દ્વારા મેડ ઇન ઇન્ડિયા સંસ્થાઓ સાકાર કરીને સર્વત્ર ભારતનું નામ ગજાવ્યું હતું એ બાબતનો એ બધી ટિપ્પણીઓમાં ખાસ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. ઘણા લોકોએ નોંધ્યું છે કે ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નોલોજીસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (હાલનું નામ 63 મૂન્સ ટેક્નોલોજીસ)ના ચેરમેન ઇમેરિટસ જિજ્ઞેશ શાહે રાખમાંથી ફરી બેઠા થતા ફિનિક્સ પંખીની યાદ અપાવે એવું કામ કર્યું છે.

વાસ્તવિકતા એ છે કે એનએસઈએલ તો શાહનાં સંખ્યાબંધ વેપાર સાહસોમાંનું ઘણું નાનું સાહસ હતું. અહીં જણાવવું રહ્યું કે 30 એપ્રિલ, 2019ના રોજ સર્વોચ્ચ અદાલતે સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે એનએસઈએલને 63 મૂન્સ ટેક્નોલોજીસ સાથે ભેળવી દેવાનો સરકારનો ફેંસલો અયોગ્ય હતો.

63 મૂન્સ ટેક્નોલોજીસની ટાંચમાં લેવાયેલી મિલકતો અદાલતોના બીજા કેસોમાં હવે મુક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

પી. ચિદમ્બરમ અને એમના સાગરિતોએ શાહનું નામ ખરડવાનો ઘણો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ એ દૂરદ્રષ્ટાને એક છાંટોય ઉડ્યો નથી. ઉલટાનું, ટ્વીટર પર અત્યારે પી. ચિદમ્બરમ પૂરેપૂરા ખરડાઈ રહ્યા છે.

જિજ્ઞેશ શાહ સામેના આક્ષેપો એક પછી એક ખોટા સાબિત થઈ રહ્યા છે

અદાલતોના આદેશો દ્વારા જિજ્ઞેશ શાહ સામેના આક્ષેપો એક પછી એક ખોટા સાબિત થઈ રહ્યા છે, કારણ કે એનએસઈએલ કેસની 5,600 કરોડ રૂપિયાની પેમેન્ટ કટોકટીની એક રાતી પાઈ પણ શાહ કે એમની કંપનીએ લીધી નથી એવું અદાલતોમાં સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે.

એનએસઈએલની એ કટોકટીને સાત વર્ષ પૂરાં થઈ ચૂક્યાં છે અને શાહ સતત કહેતાં આવ્યા છે કે કંપનીના અમુક કર્મચારીઓએ ડિફોલ્ટર બ્રોકરોની સાથે ભળીને એ કૌભાંડ કર્યું હતું. તેઓ એમ પણ કહેતાં આવ્યા છે કે એ કટોકટી એક કે દોઢ મહિનામાં હલ કરી શકાઈ હોત, પરંતુ એમના બિઝનેસના હરીફો ફાવી જાય એ હેતુથી એમની સામે રાજકીય કાવતરું રચવામાં આવ્યું હતું. પરિણામે, એમણે પોતાના ગ્રુપની મોખરાની કંપની એમસીએક્સ (મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ) અને બીજી કંપનીઓમાંથી પરાણે હિસ્સા વેચી દેવા પડ્યા હતા.

સત્યનો વિજય થશે અને પેમેન્ટ કટોકટીનો હલ આવીને દોષિતોને સજા થઈ શકશે એવો શાહને ગળા સુધી વિશ્વાસ છે. એમને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીમાં પણ એટલો જ વિશ્વાસ છે. એનું કારણ એ છે કે તેઓ આજે પણ ખરા દાવેદારોનાં લેણાં નીકળતાં નાણાં પાછાં અપાવવા માટે દિલોજાનથી પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. એનએસઈએલની કટોકટી તો 5,600 કરોડ રૂપિયાની હતી, પરંતુ તેની સામે ડિફોલ્ટરોની 8,000 કરોડ રૂપિયા કરતાં વધુની સંપત્તિ જપ્ત થઈ ચૂકી છે. આટલું જ નહીં, આમાંથી 3,300 કરોડ રૂપિયા જેટલી રકમ માટે ડિક્રી અને આર્બિટ્રેશન ચુકાદા મેળવી લેવાયા છે અને બાકીની રકમ માટે આવા ચુકાદા મેળવવાના પ્રયત્ન કાયદાકીય રીતે થઈ રહ્યા છે.

52 વર્ષીય શાહને જગત ભારતના ‘એક્સચેન્જ મેન’ તરીકે ઓળખે છે. એમણે છ ખંડોમાં 14 એક્સચેન્જોની સ્થાપના કરી હતી, જે એક વૈશ્વિક વિક્રમ હતો. એમણે ન્યાયતંત્રમાં અડગ વિશ્વાસ ટકાવી રાખ્યો છે. એમની કંપનીઓ કોમોડિટી ટ્રેડિંગ, ઈલેક્ટ્રિસિટી, કરન્સી, બોન્ડ, વગેરે અનેક ક્ષેત્રે અગ્રણી હતી.

આ પ્રકરણમાં નોંધવા લાયક બાબત એ પણ છે કે 63 મૂન્સ ટેક્નોલોજીસે ચિદમ્બરમ, રમેશ અભિષેક તથા કે. પી. કૃષ્ણન વિરુદ્ધ 10,000 કરોડ રૂપિયાની નુકસાનીનો દાવો માંડ્યો છે, કારણ કે એમનું કહેવું છે કે એ ત્રણે વ્યક્તિઓએ ઘડેલા ષડ્યંત્રને લીધે 63 મૂન્સને ભયંકર મોટું નુકસાન થયું છે.

એનએસઈએલ રોકાણનું સાધન ન હતું, કૃષિપેદાશોની ખરીદી અને વેચાણ માટેનું ઓનલાઇન માધ્યમ હતું

વાત નીકળી જ છે તો જણાવવું ઘટે કે એનએસઈએલ રોકાણનું સાધન ન હતું, કૃષિપેદાશોની ખરીદી અને વેચાણ માટેનું ઓનલાઇન માધ્યમ હતું. આ સંદર્ભમાં મુંબઈ વડી અદાલતે 22 ઓગસ્ટ 2014ના રોજ કરેલી નોંધ અગત્યની છે. અદાલતે એનએસઈએલના રોકાણકારો કહેવાતા લોકો ખરેખર બોગસ ટ્રેડરો હતા એમ કહ્યું હતું. એ જ ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે પેમેન્ટ કટોકટીનાં નાણાં એનએસઈએલ કે એફટીઆઇએલે લીધાં ન હતાં, પરંતુ 25 ડિફોલ્ટરો લઈ ગયા હતા. એ જ વાત મુંબઈ પોલીસની આર્થિક ગુના શાખાએ તત્કાલીન ગ્રાહકસંબંધી કેન્દ્રીય મંત્રાલય સમક્ષ કહી હતી.

હાલમાં બહાર આવેલા એનએસઈના કો-લોકેશન કૌભાંડ દ્વારા ફરી એક વાર પુરવાર થયું છે કે બ્રોકરો દર વખતે એક્સચેન્જના અધિકારીઓને સાધીને પોતાનાં આર્થિક હિતો બર લાવે છે. આવાં કૌભાંડોમાં પ્રધાનો પણ સંડોવાયેલા હોય છે.

ખેડૂતોને લાભ કરાવવાનો એનએસઈએલની સ્થાપના પાછળનો ઉદ્દેશ્ય પૂરો કરવા દેવાયો હોત તો આજે ભારતના ખેડૂતો માટે સોનાનો સૂરજ ઊગી ચૂક્યો હોત અને ખેડૂતો ગરીબીમાંથી બહાર આવી ગયા હોત. ખેડૂતોને વચેટિયાઓની જંજાળમાંથી મુક્ત કરવાના શાહના ધ્યેયને આજે મોદી સરકાર નવા સ્વરૂપે લઈ આવી છે અને એ પગલાં યોગ્ય દિશામાં ભરાયેલાં કહી શકાય.

(લેખક સેન્ટ્રલ યુરોપિયન ન્યૂઝ, વિયેનાના ભારત ખાતેના સંપાદક અને ન્યૂઝ ઇન્ટરવેન્શનના સલાહકારી સંપાદક છે. એમનું પ્રખ્યાત પુસ્તક – ધ ટાર્ગેટ એનએસઈએલની કટોકટીના બારીક અભ્યાસ અને સંશોધનનું પરિણામ છે.) (ન્યૂઝ ઇન્ટરવેન્શનમાંથી સાભાર: spare-a-drop-of-tear-for-nsel)

——————–

સ્થાપિત હિતો કરી રહ્યાં છે કૃષિસુધારા માટેના કાયદાઓનો વિરોધ

ખેતીની સાથે ભલે તમને કંઈ લાગતું વળગતું ન હોય, આ બ્લોગ વાંચજો અને બીજાઓને પણ વંચાવજો. ખરી રીતે તો ખેતીની સાથે પ્રત્યક્ષ રીતે ભલે કોઈને સંબંધ ન હોય, પણ પ્રત્યક્ષ રીતે દરેક જીવને સંબંધ છે તેથી હવે પછીનું લખાણ વાંચ્યે જ છૂટકો!!!

હાલમાં સરકારે કૃષિને લગતા કાયદાઓ પસાર કરીને ખેડૂતોને પોતે પકાવેલી ખેતપેદાશ કોઈને પણ વેચવાની છૂટ આપી છે. અત્યાર સુધીની સિસ્ટમમાં ખેડૂતોએ મંડી તરીકે ઓળખાતી જગ્યાએ જ માલ લઈ જવો પડતો અને ત્યાં આડતિયાઓ મારફતે જ વ્યવહાર કરવો પડતો. કહેવા માટે કોઈ સિસ્ટમ ખોટી હોતી નથી, પરંતુ તેમાં જ્યારે સ્વાર્થ અને સ્થાપિત હિતો ભળી જાય છે ત્યારે સમસ્યા સર્જાય છે.

આ લખનાર વ્યક્તિ ઘણા વખતથી કહેતી આવી છે કે ભારતમાં નફાખોરી સૌથી મોટી સમસ્યા રહી છે. જ્યારે જ્યારે એ નફાખોરી જોખમમાં આવે છે ત્યારે સ્થાપિત હિતો કાગારોળ કરી મૂકે છે. અત્યાર સુધી સ્થાનિક વેપાર-ઉદ્યોગોએ ભરપૂર નફો કમાવા માટે જાતજાતની નીતિ-રીતિઓ અપનાવી છે અને તેને કારણે સામાન્ય વર્ગે ફુગાવાનો માર સહન કરવો પડ્યો છે.  

મહેનત જગતના તાત કહેવાતા ખેડૂતની હોય અને મલાઈ આડતિયાઓ-દલાલો-એજન્ટો ખાઈ જાય એવી સ્થિતિ હતી.

નફો કરવો એ વેપાર-ધંધાનો સિદ્ધાંત છે, પરંતુ એ નફાની પણ એક મર્યાદા હોય. ખેતરમાં લોહીનું પાણી કરીને કૃષિપેદાશો ઊભી કરનાર ખેડૂતને નુકસાન થયે રાખે અને બીજાઓ માત્ર દલાલી કરીને કમાણી કર્યે જ રાખે એ પરિસ્થિતિને બદલવા માટે જ હાલની સરકારે ‘એક રાષ્ટ્ર, એક બજાર’ની નીતિ હેઠળ નવા કાયદાઓ ઘડીને ખેડૂતોને પોતાની મહેનતનું યોગ્ય મૂલ્ય મળી રહે એ માટેનો પ્રયાસ કર્યો છે.

વર્ષોથી ચાલતી આવતી કોઈ પદ્ધતિ બદલાય અને તેમાં સ્થાપિત હિતોને જરાપણ નુકસાન થાય તો તેઓ નવી પદ્ધતિ સહેલાઈથી સ્વીકારે એવું તો ભારત શું, કોઈ દેશમાં શક્ય જ નથી. આથી જ નવા કાયદાઓના વિરોધમાં ભારત સરકારના જ એક સહયોગી પક્ષના પ્રધાને રાજીનામું આપ્યું અને રાજ્યસભામાં ગુંડાઓ કરતા હોય એવા વ્યવહાર-વર્તન થયાં. આમ થવા પાછળનું કારણ ફરી એક વાર સ્વાર્થ અને સ્થાપિત હિતો છે.

ભારતની લોકશાહી સંપૂર્ણપણે વોટબૅન્ક પર આધારિત રહી છે અને હજી પણ એવું જ ચાલી રહ્યું છે. વોટબૅન્કને રાજી રાખવા માટે અને પોતાનો પગદંડો જામેલો રહે એ માટે રાજકીય પક્ષો જાતજાતનાં નાટકો કરતાં હોય છે. તેમાં પ્રજાનું હિત હોય એવું તો ભાગ્યે જ બન્યું છે. આ વખતે ખાસ કરીને પંજાબ અને હરિયાણાના ખેડૂતોની વોટબૅન્ક ધરાવતા પક્ષોએ નવા કાયદાનો વિરોધ કર્યો છે. તેમણે અનેક તર્કવિતર્કો દ્વારા એવું દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે નવા કાયદાથી ખેડૂતોનું નુકસાન થશે.

જો સ્વાર્થી લોકોએ વધુપડતી નફાખોરી કરી ન હોત તો જૂની સિસ્ટમમાં પણ કંઈ ખોટું નહતું અને જો યોગ્ય મૂલ્યનિષ્ઠ કામકાજ કરવામાં નહીં આવે તો નવી સિસ્ટમ પણ ખેડૂતોનું ભલું નહીં કરી શકે.

જો કે, અત્યાર સુધી પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ સ્પષ્ટ છે કે ખેડૂતોને મંડીઓના દૂષણથી મુક્ત કરવાની જરૂર હતી અને એ કામ થયું છે. આપણે આ બ્લોગમાં પણ ભારતના જાણીતા આન્ત્રપ્રેન્યોર અને દૂરદૃષ્ટા જિજ્ઞેશ શાહના એક ઇન્ટરવ્યૂ મારફતે કહ્યું હતું કે ‘એક રાષ્ટ્ર, એક બજાર’ની સિસ્ટમ ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવી શકે છે.

(એ બ્લોગ આ રહ્યાઃ 1) વડા પ્રધાનનું E-NAM કૃષિ ક્ષેત્રે આમૂલ પરિવર્તન લાવી શકે છે; 2) કૃષિ કોમોડિટીમાં ટોચના ઉત્પાદક અને ગ્રાહક તરીકેની ભારતની સ્થિતિનો લાભ અપાવશે રાષ્ટ્રવ્યાપી કૃષિ ગ્રિડ).

હવેનું લખાણ વાંચતાં પહેલાં જો ઉપરોક્ત બ્લોગ વાંચી લીધા હશે તો ઘણી સ્પષ્ટતા થઈ જશે.

અત્યારના ડિજિટલ જમાનામાં ઈલેક્ટ્રોનિક નૅશનલ એગ્રિકલ્ચર માર્કેટ (વેબસાઇટઃ e-nam) સમયની માગ છે. એક સમયે માતાપિતા બાળકોને મોબાઇલથી શક્ય તેટલાં દૂર રાખતાં હતાં, પણ હવે કોરોનાને પગલે શરૂ થયેલા ઓનલાઇન શિક્ષણને કારણે સામેથી મોબાઇલ આપવો પડે છે. આપણે હવે રોકડને બદલે ડિજિટલ પૅમેન્ટ કરવા લાગ્યા છીએ. ગ્રાહકો ઓનલાઇન ખરીદી કરે છે. જો ખેડૂતોને e-namને લીધે પોતાની ખેતપેદાશોનું વેચાણ કરવામાં સરળતા રહેતી હોય તો એમાં ખોટું કંઈ નથી.

ખેડૂતો માટેના નવા કાયદાઓની જોગવાઈઓ મુજબ તેઓ હવે કોઈ પણ વચેટિયા, આડતિયા કે ઍજન્ટ કે મંડીને વચ્ચે રાખ્યા વગર પોતાનો માલ કોઈ પણ કંપનીને  અથવા ખરીદદારને વેચી શકશે. કાયદાઓનો વિરોધ થયા બાદ સરકારે સ્પષ્ટતા પણ કરી છે કે સરકાર દ્વારા જાહેર કરાતા ટેકાના ભાવની સિસ્ટમ બંધ કરવામાં આવી નથી. વળી, આ વર્ષે ટેકાના ભાવમાં વધારો પણ કરવામાં આવ્યો છે. આમ, ખેડૂતોને નુકસાન થવાની શક્યતા નથી.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પોતે જાહેર કર્યું છે કે આ વર્ષે કોરોનાના રોગચાળા વચ્ચે પણ રવી મોસમમાં ખેડૂતો પાસેથી ઘઉંની વિક્રમી ખરીદી કરવામાં આવી છે. આ વર્ષે રવી પાકમાંથી ઘઉં, ચોખા, કઠોળ અને તેલીબિયાં મળીને ખેડૂતોને 1.13 લાખ કરોડ રૂપિયા ટેકાના ભાવના આધારે ચૂકવવામાં આવ્યા છે અને આ રકમ ગયા વર્ષની તુલનાએ 30 ટકા વધારે છે. અન્ય માહિતી મુજબ દરેક ક્વિન્ટલ દીઠ ઘઉંના ટેકાના ભાવમાં 50 રૂપિયા, ચણામાં 225, જવમાં 75, મસૂરમાં 300 અને સરસવમાં 225 રૂપિયા વધારે ચૂકવવામાં આવ્યા છે. આ ઐતિહાસિક વૃદ્ધિ ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાના સરકારના લક્ષ્યની દિશામાં ભરાયેલું મોટું પગલું હોવાનું કહેવાય છે.

આ વિષય ઘણો લાંબો અને ઊંડો છે. આથી જ નવા કાયદાઓના બચાવમાં કહેવાયું છે કે કોઈ એક મોટી કંપની ઈજારાશાહી ઊભી કરીને ખેડૂતોને નુકસાન કરાવે એવી શક્યતા નથી. આ મુદ્દા પર આપણે આવતી કડીમાં વાત કરીશું.

————————-

‘ઇસ રાત કી સુબહ નહીં’ની જેમ ‘પી. ચિદમ્બરમ કે ઘોટાલોં કા અંત નહીં’???

ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય નાણાપ્રધાનના પરિવારજનો તિરુપુરની એક હોટેલને પરાણે કબજે વેચાવી દેવાના કેસમાં સંડોવાયેલા છેઃ સીબીઆઇ

ભારત દેશમાં ખોટા કારણસર ચમકતા રહેનારા નેતાઓ ઘણા છે અને એમાં મોખરે રહેનારા નેતા એટલે ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ. તેઓ પોતે સરકારની નીતિઓ-રીતિઓ વિશે વારંવાર ટીકા કરતા ફરે છે, પરંતુ બીજાની સામે આંગળી ચીંધનારની ત્રણ આંગળીઓ પોતાની સામે હોય છે એ ઉક્તિ ધ્યાનમાં રાખતા નથી.

નવીનતમ માહિતી મુજબ પી. ચિદમ્બરમના કુટુંબીજનોએ ખોટી રીતે એક હોટેલ કબજે કરવા માટે સરકારી બૅન્કના અધિકારીઓનો સાથ લીધો હોવાથી સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઑફ ઇન્વેસ્ટિગેશને (સીબીઆઇ) તેમની વિરુદ્ધ રેગ્યુલર કેસ શરૂ કરવાની મંજૂરી દિલ્હી વડી અદાલત પાસે માગી છે. અત્યાર સુધી સીબીઆઇ આ મામલામાં પ્રાથમિક તપાસ કરી રહી હતી. તેણે હવે વડી અદાલતને કહ્યું છે કે રેગ્યુલર કેસ કરવા માટે તેની પાસે પૂરતાં કારણો છે.

આ કિસ્સો તિરુપુરની કમ્ફર્ટ ઇન હોટેલને તેના માલિક પાસેથી બળજબરીથી પડાવી લેવાયાનો છે. તેમાં ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન પી. ચિદમ્બરમના કુટુંબીજનો સંડોવાયેલા હોવાનો અહેવાલ સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશને (સીબીઆઇ) દિલ્હી વડી અદાલતમાં સુપરત કર્યો છે. ઇન્ડિયન ઓવરસીઝ બૅન્ક (આઇઓબી)ની સાથે ષડ્યંત્ર રચીને આ હોટેલ લિલામમાં ખરીદી લેવાઈ હતી.

સીબીઆઇએ તેના 20 પાનાંના આ અહેવાલમાં કહ્યું છે કે વર્ષ 2007માં ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન ચિદમ્બરમનાં પત્ની નલિનીએ તિરુપુરની કમ્ફર્ટ ઇન નામની હોટેલ પોતાનાં બહેન પદ્મિનીને અપાવવા માટે ષડ્યંત્ર રચ્યું હતું.

નોંધનીય છે કે આઇઓબી તેના અધિકારીઓની વિરુદ્ધ ફોજદારી ખટલો ચલાવવા માટે મંજૂરી આપી રહી નથી.

કેસની વિગતો એવી છે કે ડૉ. કતિરવેલની માલિકીની કમ્ફર્ટ ઇન હોટેલ મેળવવાની નલિનીનાં બહેન પદ્મિનીની ઈચ્છા હતી, પરંતુ માલિક એ હોટેલ વેચવા તૈયાર ન હતા. એમને એ હોટેલનું એવું તે શું કામ હતું તેના વિશે હજી પ્રકાશ પડ્યો નથી.

હોટેલને કબજે કરવા માટે ઉક્ત બૅન્કના અધિકારીઓની સાંઠગાંઠથી એ હોટેલનું અકાઉન્ટ નોન પરફોર્મિંગ એસેટ્સ તરીકે જાહેર કરાયું હતું અને પરાણે તેનું લિલામ કરવામાં આવ્યું. હોટેલમાલિકે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો, પરંતુ તેને ગણકારવામાં આવ્યો ન હતો. બૅન્કે જબરદસ્તી લિલામ કરાવીને પદ્મિનીને માલિક જાહેર કરી દીધાં.

નલિની ચિદમ્બરમે ડૉ. કતિરવેલની બોલતી બંધ રખાવવા માટે ઘણા પ્રયાસ કર્યા હતા. તેમણે કરેલાં કૃત્યોની નોંધ દિલ્હી વડી અદાલતમાં 2016માં નોંધાવાયેલી અરજીમાં લેવામાં આવી હતી. ડૉ. કતિરવેલ વતી એડ્વોકેટ યતીન્દર ચૌધરીએ દલીલ કરી હતી કે તત્કાલીન કેન્દ્રીય નાણાપ્રધાનના પરિવારે સરકારી બૅન્ક એટલે કે ઇન્ડિયન ઓવરસીઝ બૅન્કની સાથે મળીને હોટેલ કબજે કરી હતી.

સીબીઆઇએ અદાલતને જણાવ્યા મુજબ લિલામમાં પણ ગરબડ કરીને પદ્મિનીએ ઘણી ઓછી બોલી લગાવી હતી. છેલ્લી ઘડીએ ભાવ વધારવામાં આવ્યો. બીજા માત્ર એક જ બિડર હતા, જેમણે છેવટે લિલામમાં ભાગ લીધો ન હતો.

નલિનીએ કેસ પાછો ખેંચી લેવા માટે કતિરવેલને ચેકથી પૈસા પણ આપ્યા હતા. તેમના અવાજની રેકર્ડ દિલ્હી વડી અદાલતમાં સુપરત કરવામાં આવી હતી.

આશ્ચર્યની વાત છે કે દિલ્હી વડી અદાલતે સીબીઆઇ તપાસ કરાવવાનો આદેશ આપ્યાનાં થોડાં જ સપ્તાહ બાદ 2017માં પદ્મિનીની લાશ મળી આવી હતી. ત્યાર બાદ 2018માં તેમના જમાઈનો પણ મૃતદેહ ભેદી સંજોગોમાં મળી આવ્યો હતો.

સીબીઆઇએ અદાલતને અહેવાલમાં કહ્યું છે કે નલિનીએ હોટેલમાલિક પર કરેલા દબાણ બાબતે તથા હોટેલના લિલામ માટે અપનાવાયેલી પદ્ધતિ બાબતે તપાસ કરવાની જરૂર છે.

બૅન્ક તેના અધિકારીઓ વિરુદ્ધ ખટલો ચલાવવા માટે મંજૂરી કેમ આપી રહી નથી એ એક મોટો સવાલ છે. આ સવાલના આધારે આપણે ઘણા વખતથી જે કહી રહ્યા છીએ એ વાત ફરી પુરવાર થતી જણાય છે. પી. ચિદમ્બરમ હજી પણ નાણાં ખાતામાં વગ ધરાવે છે. શક્ય છે કે બૅન્કના અધિકારીઓની તપાસ કરતાં કરતાં કેસનો ભાંડો ફૂટીને એમનો આખો પરિવાર એમાં સંડોવાયેલો જોવા મળે. અધિકારીઓ વિરુદ્ધ કામ ચલાવવા માટે બૅન્કની મંજૂરી મળે નહીં એ માટે તેઓ જ પ્રયત્નશીલ હોઈ શકે છે.

‘સારી ખુદાઈ એક તરફ, જોરુ કા ભાઈ’ એક તરફ એ ઉક્તિ આપણે સાંભળી છે, પણ પી. ચિદમ્બરમના કિસ્સામાં ‘જોરુ કી બહન’ સંડોવાયેલાં હતાં. એ બહેન પદ્મિની અને તેમના જમાઈને પણ શું કામ પતાવી દેવામાં આવ્યાં એ પણ એક મોટું રહસ્ય છે.

સંદર્ભઃ

————-

આજકાલના નિરર્થક વિવાદો વચ્ચે પણ કોરોના માટે સેવાકાર્યો ચાલી રહ્યાં છે

આવડો મોટો રોગચાળો દુનિયાભરમાં ચાલ્યો છે અને લાખોની સંખ્યામાં જીવહાનિ તથા અગણિત અર્થહાનિ થઈ છે છતાં હાલ તમે જોયું હશે કે આજકાલ ક્ષુલ્લક બાબતો સમાચારોમાં ચમકી રહી છે. રોગચાળા સામે લડવાની વાત બાજુએ રહી ગઈ અને નિરર્થક બાબતોમાં બબડાટ ચાલી રહ્યો છે. ખરું પૂછો તો, કોરોનાનો મુકાબલો કરવા સિવાયની દરેક વાતને મહત્ત્વ મળી રહ્યું છે. અનલોક થયું ત્યારથી લોકોને પણ જાણે માંડ છૂટ મળી હોય એમ બધા વર્તી રહ્યા છે. સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ, માસ્ક, જેવી જાણે કોઈ આવશ્યકતા જ ન હોય એવા હાલ સર્વત્ર જોવા મળી રહ્યા છે. આવામાં ફક્ત સરકારને દોષ આપવાથી નહીં ચાલે. લોકોમાં જ સમજનો અભાવ હોય એવું બધે દેખાઈ રહ્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં પણ એવા કેટલાક લોકો છે, જેમણે સમયોચિત કાર્યો દ્વારા કોરોનાની કપરી પરિસ્થિતિને સહનીય બનાવવાના પ્રયાસ ચાલુ રાખ્યા છે. ગયા વખતે આપણે એકલા સોનુ સૂદની વાત કરી હતી, પરંતુ આપણા ગેસ્ટ બ્લોગર જયેશ ચિતલિયા કહે છે કે સોનુ ઉપરાંત બીજા ઘણા બેનામીઓએ પણ કોરોના સામેની લડાઈમાં મોટું યોગદાન આપ્યું છે. ચાલો, આપણે તેમની દૃષ્ટિએ દેખાયેલું દૃશ્ય જોઈએ.

લેખકઃ જયેશ ચિતલિયા

કોરોનાના કાળમાં થયેલી વાત એકલા સોનુ સૂદની નથી, આ કપરા સમયમાં અનેક વ્યક્તિઓએ લોકોની સહાય માટે પોતાનાથી બનતા પ્રયાસ કર્યા જ છે, તેઓ જાણીતા નામ નહીં હોવાથી તેમની બહુ ચર્ચા થતી નથી, અથવા એમણે કરેલી સહાયનું કદ કે પ્રમાણ ઓછું હશે તેથી તેમનું નામ સમાચારમાં આવ્યું નથી, બાકી વ્યક્તિગત સ્તરથી લઈ સંસ્થાકીય સ્તરે અનેક હસ્તીઓએ લોકોના ભોજનથી માંડીને રહેવાની, ઈલાજની અને તેમને પોતાના વતન પહોંચાડવાની કામગીરી બજાવી છે.

આ સમયમાં જેમના સારા કામની સતત ચર્ચા થતી રહી છે એવા અનેક ડૉક્ટર, નર્સ, પેરા મેડિકલ સ્ટાફ, પોલીસકર્મી, સફાઈ કામદાર સહિત નગરપાલિકાના કર્મચારીઓ અને બૅન્ક કર્મચારીઓનો સમાવેશ થાય છે. આમાં પણ ઘણી વ્યક્તિ એકલી પણ  હશે, જેમણે પોતાના જીવના જોખમે પોતાની ફરજ ચાલુ રાખી છે, આમાંના ઘણા લોકો જીવનાવશ્યક વસ્તુઓના દુકાનદારો પણ છે, જેમણે પોતાની કમાણી કરતાં પણ લોકોની જીવન જરૂરિયાતને વધુ ધ્યાનમાં રાખી દુકાનો ખોલી છે અને લોકોને જરૂરી સામગ્રીઓ પૂરી પાડી છે. આમાં ક્યાંક કોઈ વેપાર હિત હોઈ શકે, કિંતુ આમાંથી ચોક્કસ એવા લોકો પણ હશે, જેઓ પોતાની દુકાન બંધ રાખત તો તેમને પોતાને નાણાંની કોઈ તંગી થાત નહીં, પણ એમણે લોકોને વધુ મહત્ત્વ આપ્યું. ખાનગી ડૉક્ટરોએ પણ આ યજ્ઞમાં ચોક્કસ ફાળો આપ્યો છે. આ બધી બેનામી હસ્તીઓને પણ બિરદાવવી જોઈએ. 

સમાજહિતમાં અનેક હસ્તીઓ સતત કાર્યરત

વાત માત્ર કોરોના કાળની નથી, સમાજમાં વિવિધ સ્તરે કેટલીય વ્યક્તિઓ એકલપંડે સમાજના હિતમાં, માનવતાના હિતમાં, ગરીબ-જરૂરિયાતમંદ વર્ગ માટે સતત કાર્ય કરતી રહે છે. એ વ્યક્તિઓ પોતાની સાથે કોઈ જોડાય કે ન જોડાય તેની રાહ જોતી નથી, એ જુદી વાત છે કે પછીથી સાથીઓ આવતા જાય છે, ‘કારવાં’ બનતો જાય છે. આ વ્યક્તિઓ તબીબ સ્વરૂપે, કલાકાર સ્વરૂપે, વૈજ્ઞાનિક, પ્રોફેસર, શિક્ષક, વેપારી, બિઝનેસ સાહસિક, વગેરે સ્વરૂપે સમાજના હિતમાં કાર્ય કરતા જ રહે છે. આવી હસ્તીઓમાં અમુક લોકો પ્રસિદ્ધિ પામે છે, જ્યારે મોટાભાગની હસ્તીઓ સમાજ હિતનાં અનેક કાર્યો ચૂપચાપ કરીને પસાર થઈ જાય છે. કેટલાકની પછીથી ઈતિહાસ નોંધ લે છે.

આવી અનેક હસ્તીઓએ સમાજને સતત કંઈક નક્કર આપ્યું હોય છે અને આપતી રહે છે. શ્રીરામને લંકા જતી વખતે સાગર ઉપર સેતુ બાંધવાની જરૂર ઊભી થઈ હતી ત્યારે એક ખિસકોલી પોતાની પીઠ પર રેતી લઈને ઠાલવતી રહી હતી, જેની નોંધ પરમાત્માએ લીધી અને જગતે પણ લીધી.

કોઈ પણ સત્કાર્ય નાનું હોય કે મોટું હોય, જગત પર પોતાની અમીટ છાપ છોડી જાય છે. સમય તેને ભૂંસાવા દેતો નથી. આપણે દરેક જણે આપણી આસપાસ કોઈ પીડિત-મજબૂર માણસ હોય તો આપણો મદદનો હાથ લંબાવવો જોઈએ, કારણ કે ઈશ્વરની પ્રાર્થના માટે જોડાયેલા બે હાથ કરતાં ગરીબ-મજબૂરની સહાય માટે લંબાયેલો એક હાથ વધુ મહાન ગણાય છે. 

કોરોનાને કારણે અનેક પરિવારોની આર્થિક તારાજી થઈ છે. સમાજ ભેગો મળીને એમને મદદરૂપ થવાની સામાજિક જવાબદારી નિભાવવા સમર્થ છે. એ કામ કેવી રીતે થઈ શકે તેના વિશે આવતી કડીમાં વાત કરીશું.

——————————-

માત્ર એક માણસ પણ ધારે તો……

સલામ સોનુ સૂદનેઃ આવા સોનુ આપણા સમાજમાં ઘણા છે, ઘણા બની શકે છે!

તસવીર સૌજન્યઃ આઉટલૂક ઇન્ડિયા

લેખકઃ જયેશ ચિતલિયા

આ માણસ ફિલ્મ લાઇનમાં આવ્યો ત્યારથી વિલનના રોલ વધારે કરી રહ્યો છે અને 2009માં તેને શ્રેષ્ઠ વિલનનો પહેલો ઍવોર્ડ પણ મળ્યો હતો. જો કે, આજે એ દુનિયાની નજરમાં હીરો છે અને એણે હીરો જેવાં કાર્યો પણ કર્યાં છે. તમે કદાચ સમજી ગયા હશો. વાત થઈ રહી છે સોનુ સૂદની. કોરોનાના કાળમાં જ્યારે લોકો ઘરની બહાર નીકળતાં ગભરાય છે ત્યારે આ માણસે ગરીબોની વ્યથાને ઓળખી લીધી અને પોતાનાથી થાય એટલી મદદ કરી. શ્રમિકોને પોતપોતાના વતનમાં મોકલવા માટે બસની વ્યવસ્થા કરવાથી શરૂ કરીને ખેતરમાં બળદની જગ્યાએ પોતે જોતરાતી યુવતીઓના પરિવારને ટ્રેક્ટર ખરીદી આપવાનું કામ કરનાર આ અભિનેતાએ હાલમાં થયેલી જેઈઈ મેઇન 2020 અને નીટ 2020 પરીક્ષામાં બેસનારાઓને પરીક્ષા કેન્દ્રો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરવા સુધીની સેવા બજાવી. એણે કેરળથી 177 કન્યાઓને ભુવનેશ્વર સુધી વિમાનમાં પહોંચાડવાની સહાય પણ કરી હતી. આ ઉપરાંત, એણે શ્રમિકોને રોજગાર મળે એ માટે પ્રવાસી રોજગાર ઍપ પણ શરૂ કરાવી છે. હૈદરાબાદની એક યુવતીએ નોકરી ગુમાવ્યા બાદ શાકભાજી વેચવાનો વખત આવ્યો છે એ જાણીને એણે નોકરીની ઑફર મોકલી. એટલું જ નહીં, પુણેનાં 85 વર્ષીય વૃદ્ધા પેટનો ખાડો પૂરવા માટે આટલી ઉંમરે લાઠીદાવ ખેલીને પૈસા માગતાં જોઈને સોનુએ એમને મદદ કરવા માટે મહિલાઓ માટે તાલીમ કેન્દ્ર ખોલી આપ્યું. તો ચાલો, આવા રિયલ લાઇફ હીરો વિશેના આજના ગેસ્ટ બ્લોગ તરફ વળીએ.

માણસના મનમાં જયારે કોઈ સારો ભાવ જાગી જાય, ચોક્કસ લક્ષ્ય મળી જાય અને નિઃસ્વાર્થ ભાવ સાથે લોકોના હિતમાં કંઈક સારું કરવાની ભાવના પ્રબળ બની જાય તો એ માણસ એકલો પણ ઘણું બધું કાર્ય કરી શકે છે, જે ક્યારેક અસંભવ જેવું  લાગી શકે, પરંતુ એ જીવનભર પ્રેરણારૂપ પણ બની શકે… 

એક જ માણસ ધારે તો શું ને શું કરી શકે? હા, ફકત એક જ માણસ! લાંબામાં લાંબી યાત્રાનો આરંભ પણ એક જ કદમથી થાય છે. કોઈપણ જબરદસ્ત ક્રાંતિનો જન્મ કેવળ એક વિચારથી જ થયો હોય છે. પછીથી અનેક લોકો જોડાતા જાય છે એ જુદી વાત છે, પરંતુ પ્રારંભ એકથી થાય છે. યસ, તો અહીં કહેવાનો આશય એ છે કે ફક્ત એક માણસ પણ ધારે તો સમાજને, માનવજાતને અને સમગ્ર જગતને સાર્થક પરિણામ આપી શકે છે.

તાજેતરમાં સતત સારા કારણસર સમાચારમાં રહેલા ફિલ્મ અભિનેતા સોનુ સૂદ આપણી સમક્ષ એક માણસ ધારે તો કેવું સુંદર પરિણામ લાવી શકે તેનું તાજું-મસ્ત મજાનું ઉદાહરણ છે. આપણે બધાંએ  કોરોના-લોકડાઉનના આ કપરા કાળમાં  વિવિધ શહેરોમાં ફસાઈ ગયેલા આપણા જ દેશના વિભિન્ન શહેરો કે ગામોના લોકોને પોતાના વતનમાં-પોતાના ઘરે પહોંચાડવા સોનુ સૂદે કેવી જહેમત ઉઠાવી એ નજરે જોયું અને વાંચ્યું પણ છે. એક ઘટનાથી તેના મનમાં એક સુવિચારે જન્મ લીધો અને એકલા હાથે માઈગ્રન્ટ મજદૂરો, કારીગરો, કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારના લોકોની પીડાને સમજીને આ અભિનેતાએ જે કામ કર્યું છે તેને ધ્યાનમાં રાખતાં સોનુ રિયલ લાઈફ હીરો બની ગયો છે એ હકીકત છે. તેણે પરદેશમાં કોરોનાને કારણે ફસાઈ ગયેલા હજારો લોકોને પણ દેશમાં લાવવાની સુવિધા કરી આપી. આ કાર્યને સફળ બનાવવા તેણે પોતાના પરિવારથી ઘણો સમય અલગ રહેવું પડ્યું, દિવસ-રાત આ પીડિત લોકોના વિચાર કરવા પડ્યા, કોરોનાના જોખમી માહોલમાં અનેકવાર બહાર નીકળવું પડ્યું. કેટલીય સરકારી વિધિઓ કરવી પડી. ખરેખર તો જે જવાબદારી કેન્દ્ર કે રાજય સરકારની હતી તેને પોતાની વિચારધારા અને ટીમ સાથે મળીને સોનુએ સુપેરે પાર પાડી. આખા દેશમાં કરુણતાની સાથે-સાથે વિવાદનો વિષય બની ગયો હતો એવા આ કિસ્સામાં સોનુએ જગતને, આપણા દેશ-સમાજને ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વિના એકેએક વ્યક્તિના પત્ર, સંદેશ, ટ્વીટ પર તેણે ત્વરિત પ્રતિભાવ આપ્યો. આનું એનાલિસીસ કરવામાં આવે તો ખરી કલ્પના થઈ શકે કે ક્યાં એક સરકાર અને ક્યાં એક માણસ! એક માણસ પણ ધારે તો સરકાર કરતાંય બહેતર પરિણામ આપી શકે છે. પોતાના સમગ્ર જીવનના આ ચાર જ મહિનામાં જિંદગીનો સાચો આનંદ અને સંતોષ મેળવ્યાં છે એમ સોનુ સૂદે જાહેરમાં કહ્યું છે. એટલું જ નહીં, તેણે જે-જે લોકોને મદદ કરી છે એ બધાએ પણ પોતાના આ આકરા સમયમાં સોનુ સૂદની સહાયને કારણે જિંદગીમાં ખરી રાહત, સંતોષ અને આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો છે. સોનુને પોતાને આ આનંદ અને સંતોષની લાગણી મળવાનું કારણ તેનું નિઃસ્વાર્થ ભાવથી કરાયેલું કાર્ય છે. લોકોની પીડાને પોતાની ગણીને જે કોઈ વ્યક્તિ આવું પરોપકારી કે માનવતાનું કાર્ય કરે છે તેને જીવનનો સાચો સંતોષ અને આનંદ મળે જ એવી વ્યવસ્થા ખુદ પ્રકૃતિ-કુદરતે કરી જ છે, જે પણ કોઈ આવું કાર્ય કરે છે તેને એની અનુભૂતિ ચોક્કસ થતી જ હોય છે.   

માત્ર ધનથી કામ થઈ જતું નથી

સોનુ સૂદ અભિનેતા હોવાને કારણે અને તેની પાસે સંપત્તિ હોવાને કારણે આમ કરવામાં તેને સરળતા રહી કે સફળતા મળી એવી દલીલ ઘણા કરી શકે, પરંતુ આ સાથે એ પણ વિચારવું જોઈએ કે આવી અને એનાથીય સદ્ધર સ્થિતિ તો ઘણા લોકોની હતી અને છે. બીજાઓને કેમ આવો વિચાર ન આવ્યો? અનેક સેલિબ્રિટીઝ સોનુ કરતાં પણ બધી રીતે વધુ સમર્થ છે, તો પછી તેઓ કેમ આ કામ માટે આગળ ન આવ્યા? સોનુને આ કામ માટે સારી ટીમ પણ મળી, જેમણે માનવતાને સૌથી વધુ પ્રાધાન્ય આપ્યું, પોતે તકલીફ ભોગવીને પણ આ ભગીરથ કાર્ય કર્યું. આ લોકોએ કોરોનાના ભય વિના કે પોતાના સ્વાસ્થ્યનો વિચાર કર્યા વિના આ સત્કર્મ કાર્ય કર્યું છે. આ પ્રકારના સંવેદનશીલ જવાબદારીભર્યા કાર્યમાં અનેક ગૂંચવણભરી વિધિમાંથી પસાર થવાનું હોય છે, સતત આયોજન, મૅનેજમેન્ટ વ્યવસ્થા અને કમિટમેન્ટ જરૂરી બને છે. સોનુ કરતાં વધુ સમર્થ હસ્તીઓ પાસે સોનુ કરતાં પણ મોટી ટીમ હોઈ શકે, પરંતુ સુવિચાર અને તેનું આચરણ સૌથી વધુ મહત્ત્વનાં છે.

કોરોના હજી ગયો નથી અને તેથી તેને લગતી અને સોનુ સૂદની વાતો પણ હજી પૂરી થઈ નથી. આવતી કડીમાં આ વાતને આગળ વધારશું.

———————————————–

સેબીનું ધ્યાન ક્યાં છે? શેરબજારમાં વધુ એક કથિત પોન્ઝી સ્કીમમાં રોકાણકારોનાં 1,000 કરોડ કરતાં વધુ નાણાં સપડાયાંની આશંકા

240543-search

અનુગ્રહ સ્ટોક એન્ડ બ્રોકિંગ કંપની વિરુદ્ધ રોકાણકારોએ અદાલતમાં ધા નાખીઃ ક્લાયન્ટ્સની એસેટ્સનો કોઈ ઉપયોગ નહીં કરવા બ્રોકરને આદેશ

સેબી રોકાણકારોનાં હિતની રક્ષા કરવા માટેની વાતો તો ઘણી કરે છે, પણ શું એવું કરે છે ખરું? સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમનકાર તરીકે તેનાં આંખ-કાન-નાક બધું ખૂલ્લું હોવું જોઈએ, પરંતુ આ માર્કેટમાં જે પ્રકારની ઘટનાઓ બને છે તેના પરથી લોકોને શંકા જાય છે કે શું ખરેખર સેબી રોકાણકારોનું રક્ષણ કરે છે? હાલમાં પ્રકાશમાં આવેલા એક કેસ પરથી આ શંકા વધુ મજબૂત બને છે.

ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગમાં ઉંચા વળતરની લાલચ આપીને લોકોની પાસેથી નાણાં એકઠાં કરીને પછી રોકાણકારોની સામું પણ નહીં જોવું એવી આ ઘટના છે. તેમાં અનુગ્રહ સ્ટૉક ઍન્ડ બ્રોકિંગ પ્રા. લિ. સંકળાયેલી છે.

પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ મુંબઈ વડી અદાલતે અનુગ્રહ સ્ટોક એન્ડ બ્રોકિંગ પ્રા. લિ.ને આદેશ આપ્યો છે કે તેણે 25 કરતાં વધુ રોકાણકારોની 58 કરોડ રૂપિયા મૂલ્યની એસેટ્સનો કોઈ ઉપયોગ કરવો નહીં.

રોકાણકારોને આ બ્રોકરે કોઈ દાદ આપી નહીં અને તેમનાં અકાઉન્ટ વિશે પણ કોઈ માહિતી આપી નહીં તેને પગલે વડી અદાલતમાં અરજી કરાઈ હતી.

ન્યાયમૂર્તિ ગૌતમ પટેલે વચગાળાના આદેશમાં બ્રોકરેજ કંપનીને કહ્યું છે કે તેણે પોતાના રાબેતા મુજબના કામકાજમાં રોકાણકારો-ગ્રાહકોની એસેટ્સનો કોઈ પણ રીતે ઉપયોગ કરવો નહીં.

આ કેસમાં અનુગ્રહ વતી એડ્વોકેટ રોહાન કામાએ દલીલો કરી હતી તથા જણાવ્યું હતું કે અનુગ્રહ પોતાની તમામ સ્થાવર-જંગમ મિલકતો અને નાણાકીય મિલકતો જાહેર કરવા તૈયાર છે.

રોકાણકારો વતી ડૉ. બીરેન્દ્ર સરાફે દલીલ કરીને દાવો કર્યો હતો કે તમામ રોકાણકારો મળીને 58 કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કર્યું હતું. એ દરેક રોકાણકારે અલગ-અલગ કેસ કર્યો છે. જો કે, બીજા ઘણા રોકાણકારો પોતપોતાનાં રોકાણો પાછાં મેળવવા માટે કાનૂની મદદ લેવાનું વિચારી રહ્યા છે.

મનીલાઇફ સામયિકના એક અહેવાલ મુજબ સેંકડો રોકાણકારોએ અનુગ્રહની સહયોગી કંપનીઓ – તેજી મંદી એનાલિટિક્સ અને ઓમ શ્રી સાઇ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ મારફતે રોકાણ કર્યું હતું. તેમને ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગ દ્વારા દર મહિને 1 ટકા કરતાં વધુ વળતર આપવાની બાંયધરી અપાઈ હતી. જો કે, જૂનથી વળતર મળવાનું બંધ થઈ ગયું છે.

કહેવાય છે કે સેંકડો રોકાણકારોએ આ સ્કીમમાં નાણાં રોક્યાં હતાં, જેનું પ્રમાણ 1,000 કરોડ રૂપિયા કરતાં વધારે થાય છે. દક્ષિણ મુંબઈના એક પરિવારે તો 150 કરોડ રૂપિયા રોક્યા હતા. મનીલાઇફ કહે છે કે આગામી દિવસોમાં વધુ રોકાણકારો સામે આવવાની શક્યતા છે.

પોન્ઝી સ્કીમ તરીકે ડેરિવેટિવ્ઝનો પોર્ટફોલિયો ધરાવતી તેજી મંદી એનાલિટિક્સ વતી ડિરેક્ટર અનિલ ગાંધી કેટલાક ક્લાયન્ટ્સના સંપર્કમાં હોવાનું કહેવાય છે. તેમનું કહેવું છે કે તેઓ કોલેટરલનું વેચાણ કરીને કેટલી રકમ મેળવી શકાય છે તેના વિશે તપાસ કરવા માગે છે, પરંતુ એનએસઈએ તેમનાં તમામ કોમ્પ્યુટર તથા ડેટા કબજે કરી લીધા છે.

દરમિયાન, ગત જૂનમાં અનુગ્રહના ક્લીયરિંગ બ્રોકર બનનાર એનએસઈ તથા આઇસીઆઇસીઆઇ બેન્કે સેબીએ આ કેસ સંબંધે કોઈ જાહેર નિવેદન કર્યું નથી.

મનીલાઇફના અહેવાલ (https://www.moneylife.in/article/bombay-hc-bars-anugrah-stock-and-broking-from-using-client-assets-worth-rs58-crore/61382.html) મુજબ એનએસઈની જાણમાં આવ્યું છે કે અનુગ્રહે ઓમ શ્રી સાઈ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ મારફતે 2017થી અનધિકૃત રીતે ડેરિવેટિવ્ઝ એડવાઇઝરી સર્વિસ આપી હતી અને એ સહયોગી કંપની 2019માં બંધ કરી દેવાઈ હતી. એનએસઈએ તેને 17મી જુલાઈએ કારણદર્શક નોટિસ ફટકાવી અને 27મી જુલાઈ સુધીમાં જવાબ આપવાનું અનુગ્રહને કહ્યું. અનુગ્રહે વધારે મુદત માગી, પરંતુ ગત ત્રીજી ઓગસ્ટે એનએસઈએ અનુગ્રહને તમામ ડેરિવેટિવ્ઝ સેગમેન્ટમાં કામકાજ કરવાની મનાઈ ફરમાવી. તેને પગલે અનુગ્રહ બ્રોકિંગ કંપનીએ સિક્યોરિટીઝ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ પાસે દાદ માગી. ટ્રિબ્યુનલે કહ્યું કે એનએસઈએ આટલી ઉતાવળ કરીને મનાઈ ફરમાવવી જોઈતી ન હતી. તેણે અનુગ્રહને 17મી ઑગસ્ટથી ટ્રેડિંગ શરૂ કરવા માટે પરવાનગી પણ આપી હતી. જો કે, સેટે અનુગ્રહને આદેશ પણ આપ્યો કે તેણે એનએસઈની પાસે 165 કરોડ રૂપિયા જમા કરાવવા, પરંતુ 31મી ઑગસ્ટ સુધી એકપણ પૈસો જમા કરાવાયો ન હતો. કેસમાં હવે પછીની સુનાવણી આગામી ઑક્ટોબરે રખાઈ છે.

ઇન્ડિયા નિવેશના પ્રકરણ પછી એનએસઈએ અનેક બ્રોકરો બાબતે તપાસ કરી. તેમાં તેને ઓમ શ્રી સાઇ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ વિશે જાણ થઈ અને નવાઈની વાત તો એ છે કે એનએસઈએ અનુગ્રહ સામે પગલાં ભર્યાં ત્યારે કેસ પ્રકાશમાં આવ્યો.

ઓમ શ્રી સાઇ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ કંપની અનુગ્રહ બ્રોકરની સહયોગી કંપની હતી અને 2017થી ડેરિવેટિવ્ઝમાં અનધિકૃત રીતે સલાહકારી સેવાઓ આપી રહી હતી. 2019માં એ બંધ થઈ ગઈ, પરંતુ દરમિયાન તેણે રોકાણકારો પાસેથી 165.10 કરોડ રૂપિયા ભેગા કરી લીધા હતા.

એનએસઈએ ગત ત્રીજી ઑગસ્ટે અનુગ્રહને તમામ ડેરિવેટિવ્ઝ સેગમેન્ટ્સમાં કામકાજ કરવાની મનાઈ ફરમાવી. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ અનુગ્રહની સહયોગી કંપની તેજી મંદી એનાલિટિક્સે ગત માર્ચના અંત સુધીમાં રોકાણકારો પાસેથી 800 કરોડ રૂપિયા ભેગા કરી લીધા હતા. હવે એ કંપની ક્યાં છે અને પૈસા ક્યાં છે તેના વિશે ખબર નથી.

દરમિયાન, તેજી મંદી એનાલિટિક્સે મનીલાઇફ સામયિકે પૂછેલા પ્રશ્નના જવાબમાં કહ્યું હતું કે અનુગ્રહ એનએસઈમાં 165 કરોડ રૂપિયા જમા કરવા સમર્થ નથી. બીજી બાજુ, સેંકડો રોકાણકારો પોતાનાં નાણાં ક્યાં ગયાં તેની ચિંતામાં છે, કારણ કે તેમને શેર કે પૈસા પાછા આપવામાં આવ્યા નથી. ઘણાને દર મહિને જેનું વચન અપાયું હતું એ 1 ટકા કરતાં વધારેનું વળતર પણ જૂન પછી ચુકવાયું નથી.

સેબીનું કામ અત્યાધુનિક સોફ્ટવેર સિસ્ટમ વાપરીને બ્રોકરોની પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવાનું છે. આ સોફ્ટવેર રિયલ ટાઇમ ટ્રેકિંગ કરવા સમર્થ હોય છે. એક સાદી ગૂગલ સર્ચ પરથી મનીલાઇફને ખબર પડી કે સેબીએ 25 મે 2009થી અનુગ્રહને સિક્યોરિટીઝની ખરીદી અને વેચાણ કરવાની મનાઈ ફરમાવી હતી. આમ, સેબીને તેના વિશે 2009થી ખબર હતી, છતાં તેણે એ કંપની બાબતે ચાંપતી નજર રાખી નહીં અને વધુ રોકાણકારો ફસાયા એમ કહી શકાય.

ડિસેમ્બર 2017માં ક્રિસિલે અનુગ્રહને બૅન્ક ગેરંટી અને ઓવરડ્રાફ્ટ એ બન્ને માટે રેટિંગ આપ્યું હતું, પરંતુ તેમણે રેટિંગ એજન્સીને સહકાર આપવાનું બંધ કર્યું હતું. બીજી બાજુ, તેજી મંદી એનાલિટિક્સ અને ઓમ શ્રી સાઇ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સનું કામકાજ ચાલુ હતું. 2009ની ઘટના બાદ ક્રિસિલના રેટિંગની બાબતે શંકાઓ ઊપજી છતાં સેબીએ કંઈ કર્યું નહીં. એક સમયે અનુગ્રહ પાસે ઇકરાનું પણ રેટિંગ હતું.

રોકાણકારો પૈસાની રાહ જોઈ રહ્યા છે, એનએસઈએ તપાસ કરી છે, એનએસઈએ પણ સેટને તેજી મંદી એનાલિટિક્સ વિશે જાણ કરી નથી. હવે સેટમાં સુનાવણી ઑક્ટોબર 2020માં છે. જૂન-જુલાઈ પહેલાં સમસ્યા શરૂ થઈ, પણ એનએસઈએ કંઈ કહ્યું નથી. સેબી મોંમાં મગ ભરીને બેઠી છે. એક રોકાણકારના 150 કરોડ રૂપિયા રોકેલા છે. બીજા એકે પાવર ઑફ એટર્ની રદ કરવાની માગણી કરી છે. મની લાઇફે અનુગ્રહને અને તેજી મંદીને ઈમેલ લખ્યા છે, પરંતુ કોઈ જવાબ નથી.

શેર-પૈસા ક્યાં છે તેની ખબર નથી, કારણ કે બ્રોકરે કોઈ જવાબ આપ્યો નથી. એક્સચેન્જ માત્ર એટલું જ કહે છે કે તપાસ ચાલી રહી છે. અનુગ્રહે ટોચના વકીલ દ્વારા સેટમાં દલીલો કરી છે. હવે રોકાણકારો આ કેસમાં સેટ સમક્ષ પાર્ટી બની શકે છે અને તાકીદની સુનાવણી માટે વિનંતી કરી શકે છે.

——————

કોરોના વોરિયર ડૉક્ટરો દેશમાં સ્થાપિત હિતોએ રચેલા તંત્રને લીધે હાલાકી ભોગવે છે

pgi-doctors-759

ભારતમાં રહેલાં વિવિધ પ્રકારનાં સ્થાપિત હિતોની વાત ચાલી રહી છે ત્યારે આજે આપણે આરોગ્ય સેવાના ક્ષેત્રે રહેલાં સ્થાપિત હિતો વિશે થોડી ચર્ચા કરીએ.

કોરોનાનો કહેર હજી દેશમાંથી દૂર થયો નથી. હજી પણ ડૉક્ટરો આ રોગનો ભોગ બની રહ્યા છે. થોડા દિવસો પહેલાંના સમાચાર મુજબ 35 વર્ષના એક ડૉક્ટર કોરોનાનો કાળનો કોળિયો બની ગયા. એ યુવાન તબીબની તસવીર અખબારમાં જોઈ ત્યારે આશ્ચર્ય થયું કે આવો તંદુરસ્ત દેખાતો યુવાન કેવી રીતે મૃત્યુ પામી શકે!

દેખીતી વાત છે કે જે લોકોના મનમાં સેવાભાવ હોય અને એક ડૉક્ટર બનવાની બૌદ્ધિક ક્ષમતા હોય એ જ માણસ ડૉક્ટરીના ઉમદા ક્ષેત્રમાં જોડાય. જો કે, અહીં પણ સ્થાપિત હિતો મોટા પ્રમાણમાં છે. સૌથી પહેલાં તો કહેવું ઘટે કે તબીબી શિક્ષણ ક્ષેત્રને નડતું સૌથી મોટું ગ્રહણ એટલે અનામત પ્રથા.

મેડિકલ ક્ષેત્રે પણ અનામત બહુ મોટું નુકસાન કરે છે. બંધારણમાં ચોખ્ખું કહેવામાં આવ્યું છે કે અનામતની પ્રથા દેશમાંથી કાળક્રમે દૂર કરવી. આમ છતાં સ્થાપિત હિતોએ પોતપોતાના સ્વાર્થ ખાતર તેને ચાલુ રાખી છે. અનામત પ્રથાનો સૌથી મોટી લાભ રાજકારણીઓ વોટ બૅન્કને ટકાવી રાખવા માટે કરે છે. હોંશિયાર વિદ્યાર્થીઓ તનતોડ મહેનત કર્યા બાદ પણ મેડિકલમાં પ્રવેશ લઈ શકતા નથી અને અનામતના જોરે ઓછા ગુણવાળા વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ મળી જાય છે. લાયકાત હોવા છતાં મેડિકલમાં પ્રવેશ નહીં મેળવી શકનારે કાં તો લખલૂટ ખર્ચ કરીને પ્રાઇવેટ ક્વોટા દ્વારા પ્રવેશ લેવો પડે છે અથવા તો ડૉક્ટર થવાનું સ્વપ્ન છોડી દેવું પડે છે. બીજી બાજુ પ્રાઇવેટ ક્વોટાને લીધે પણ ઓછા ગુણવાળા વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ મળી જાય છે.

સરકારી હૉસ્પિટલોમાં કોઈ ડૉક્ટર દારૂ પીધેલી અવસ્થામાં જોવામાં આવે તો તેમાં આશ્ચર્ય પામવા જેવું નથી. શક્ય છે કે એ માણસ ફક્ત અનામતના જોરે મેડિકલમાં પ્રવેશ લઈને આવ્યો હોય. આ વિષયે લખવા બેસીએ તો ઘણું લખી શકાય છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ જ છે કે જો બંધારણના ઘડવૈયાઓએ અનામતની પ્રથા સમય જતાં બંધ કરવાનું કહ્યું હતું તોય હજી કેમ એનો અંત આવતો નથી.

મેડિકલ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયામાં ઘણા લાંબા સમય સુધી ભ્રષ્ટાચાર ચાલ્યો હતો અને તેને કારણે નિવાસી તબીબો એટલે કે સરકારી હૉસ્પિટલોમાં રેસિડન્ટ ડૉક્ટર તરીકે તાલીમ લેતા અને કામ કરતા ડૉક્ટરોને ઘણો અન્યાય થયો છે. ધનાઢ્ય રાજકારણી હોવાના નાતે પોતાની મેડિકલ કૉલેજ ખોલીને ધંધો માંડનારા લોકોએ ક્યારેય સરકારી હૉસ્પિટલોમાં રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોને પૂરતી સુવિધાઓ ક્યારેય વિચાર કર્યો નથી. એમણે તો ફક્ત પોતાનાં સ્થાપિત હિતોની રક્ષા કરીને મૅનેજમેન્ટ ક્વોટામાં લાખો-કરોડો રૂપિયા લઈને એડમિશનો આપ્યાં છે.

તમે જો લાંબા સમયથી અખબારો વાંચતા હશો તો ખબર હશે કે દર વર્ષે કે દર બે વર્ષે એકાદ વાર તો રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોની હડતાળ પડતી જ હોય છે. આ ડૉક્ટરોએ પોતાના કાર્યસ્થળની સ્થિતિ સુધારવા માટે કે પોતાના પર થતા શારીરિક હુમલાઓના વિરોધમાં હડતાળ પાડી હોય એવું બનતું હોય છે. સરકારી હૉસ્પિટલોમાં તેમની સ્થિતિ વિશે લખવા બેસીએ તો દળદાર પુસ્તક લખાઈ જાય.

સરકારી હૉસ્પિટલોમાં નિવાસી ડૉક્ટરોએ ઘણી વાર ઓપરેશન થિયેટરોમાં સ્ટ્રેચર પર સૂવું પડે છે. તેઓ ટૂથબ્રશ હંમેશાં સાથે જ રાખે છે, જેથી બ્રશ કરીને ફ્રેશ થઈને તરત કામે લાગી શકે. આરામનો તો તેમનાથી વિચાર જ થાય નહીં. હોસ્ટેલમાં પોતાના રૂમમાં જઈ શકવાનું તો તેમના નસીબમાં હોય તો જ બને. વાંચકોને જાણીને નવાઈ લાગશે કે નિવાસી તબીબો જ્યારે હડતાળ પાડે છે ત્યારે જ તેમને થોડી રાહત મળે છે. અનેક વાર દરદીઓના સંબંધીઓ તેમના પર હુમલા કરે ત્યારે તેમણે નાછૂટકે હડતાળનો સહારો લેવો પડે છે, અન્યથા સરકારના પેટનું પાણીય હલે નહીં અને તેમણે જશને બદલે જૂતિયાં ખાવાના દિવસો જ ચાલ્યા કરે.

થોડા વખત પહેલાંની વાત છે. ધૂળેની સરકારી મેડિકલ કૉલેજમાં દરદીના સંબંધીઓએ હાડકાંના ડૉક્ટરની એટલી બધી મારપીટ કરી કે તેમની આંખને કાયમી નુકસાન થઈ ગયું.

સરકારી મેડિકલ કૉલેજોમાં નિવાસી ડૉક્ટરે ટાંચાં સાધનોની મદદથી મોટાં મોટાં કામ પાર પાડવાનાં હોય છે. ત્યાં ધસારાના સમયે એક ડૉક્ટરે ઓછામાં ઓછા 200 દરદીઓને તપાસવાના હોય છે. આવામાં જો કોઈ દરદી પાસે જવાનો સમય જ ન મળે અને એના સંબંધીઓ ગુસ્સે ભરાઈ જાય તો ડૉક્ટરે દરદીને બચાવવા કરતાં પોતાને બચાવવા માટે વધુ સતર્ક રહેવું પડે એવી સ્થિતિ હોય છે, કારણ કે ગંભીર હાલતમાં લવાયેલો દરદી ન કરે નારાયણ ને ગુજરી જાય તો એની સાથે આવેલા સંબંધીઓ મારપીટ પર ઉતરી આવે એવું જોખમ હોય છે.

સરકારી હૉસ્પિટલોમાં આવેલા દરદીઓ એમ પણ ગરીબીથી ત્રસ્ત હોય છે અને જો ઘરનો એકનો એક કમાનાર માણસ ગુજરી જાય તો તેઓ નસીબનો દોષ એ ડૉક્ટરના માથે ઠાલવવા તૈયાર થઈ જતા હોય છે. ઘણી વાર એ ગરીબ લોકો શહેરથી દૂરના ગામડામાંથી આવ્યા હોય છે.

એક ડૉક્ટરે એક હડતાળ દરમિયાન સાચું જ કહ્યું હતું કે લોકો સરકારી ડૉક્ટરોને પોતાના ગુલામ માને છે અને શિક્ષિત નાગરિકો તથા પત્રકારો એમની સામે અનેક દલીલો કરતા હોય છે. લોકો એ સમજતા નથી કે સરકારી હૉસ્પિટલોમાં રહેલી કમીઓ માટે સરકાર જવાબદાર હોય છે, નિવાસી તબીબો નહીં.

આ ડૉક્ટરોએ દરદીઓને તપાસવા ઉપરાંત તેમના વતી ફોર્મ પણ ભરવાં પડે છે, કારણ કે ઘણા દરદીઓ નિરક્ષર કે ઓછું ભણેલા હોય છે. દરદીઓ માટે અનેક પ્રકારની દોડાદોડ એમણે કરવી પડે છે. તેનું એક કારણ વોર્ડ બોય કે નર્સની કમી પણ હોઈ શકે છે.

રેસિડન્ટ ડૉક્ટરોની હોસ્ટેલમાં 100 ચો.ફૂટના નાનકડા ઓરડામાં ચારથી પાંચ ડૉક્ટરોએ ગંદાં ટોઈલેટ તથા આસપાસની ગંદકીની વચ્ચે રહેવું પડે છે અને એમને પોષક ખોરાક મળી શકે એવી કેન્ટીન પણ હોતી નથી. એ જ રીતે હૉસ્પિટલોમાં પણ સ્વચ્છતાનો અભાવ હોય છે. તેઓ વધુ ભણેલા અને વધુ જવાબદાર હોવા છતાં તેમણે સફાઈ કર્મચારીઓની અને એમનાં યુનિયનોની દાદાગીરી સહન કરવી પડે છે.

અનેક નિવાસી તબીબો પોતાના અભ્યાસના કાળ દરમિયાન ડિપ્રેશનનો શિકાર બને છે અને આત્મહત્યા જેવું અંતિમ પગલું પણ ભરી બેસે છે.

એ બધું ઓછું હોય એમ કોરોના કાળમાં આ ડૉક્ટરોએ સતત ભયના ઓથાર વચ્ચે રહીને પોતાની જવાબદારી નિભાવી છે. પોતાના વતનથી દૂર અન્ય શહેરોમાં ભાડાના ઘરમાં રહેતા આ નિવાસી તબીબોને મકાનમાલિકોએ ઘરમાં પેસવા દીધા નહીં હોવાના દાખલા છે. સમગ્ર દેશમાં આવી હાલત જોવા મળી છે. અમુક જગ્યાઓએ કોરોનાના દરદીઓ શોધવા માટે ગયેલા ડૉક્ટરો પર હુમલા થયાના કિસ્સાઓ પણ બન્યા છે. ઘણી જગ્યાએ સરકારી હૉસ્પિટલોમાં કોરોનાના દરદીઓની દિવસ-રાત સેવા કર્યા બાદ ઘરે જવા મથતા ડૉક્ટરોને ટેક્સીવાળાઓએ બેસવા નહીં દીધાના પણ દાખલા છે.

કોરોના વોરિયર તરીકે ડૉક્ટરો માટે થાળીઓ અને ઘંટડીઓ વગાડવામાં આવી, પરંતુ મેડિકલ ક્ષેત્રનાં સ્થાપિત હિતોને દૂર કરવા માટે હજી કોઈ પ્રયાસ થયો નથી.

દેશમાં ઘર કરી ગયેલી બદીઓ વિશેની આપણી વાતચીત જારી રહેશે. બ્લોગ વાંચતાં રહેજો અને વંચાવતાં રહેજો.

————————

 

સરકારી અમલદારીમાં ખાનગી કંપનીની ફેવર કરવાની અને નિવૃત્તિ પછી તેની ફેવર લેવાની!

નિવૃત્ત આઇએએસ ઑફિસર રમેશ અભિષેકે પૂરું પાડ્યું સરકારી અમલદારશાહીના સ્થાપિત હિતનું વધુ એક ઉદાહરણ

રમેશ અભિષેકે માંડમાંડ સરકારી બંગલો ખાલી કર્યાના સમાચાર આવે છે ત્યાં જ એ ભાઈસા’બ એક ખાનગી કંપની – સીએન્ટ લિમિટેડમાં ડિરેક્ટર બની ગયા છે. તેઓ સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા છે અને કોઈ પણ સરકારી અધિકારી નિવૃત્તિ બાદ કોઈ પણ ખાનગી કંપનીમાં કામ કરવા લાગી શકે એવો નિયમ છે, પરંતુ રમેશ અભિષેક એક એવી કંપનીમાં ડિરેક્ટર બન્યા છે, જેને તેમણે સરકારી નોકરી દરમિયાન લાઇસન્સ આપ્યું હતું. આમ, આ પ્રકરણ ‘એક હાથ દે, એક હાથ લે’ જેવું બની ગયું છે.
રમેશ અભિષેક હૈદરાબાદસ્થિત વૈશ્વિક ડિજિટલ એન્જિનિયરિંગ કંપની સીએન્ટમાં ડિરેક્ટર બન્યા હોવાથી ઉદ્યોગજગતમાં તથા અમલદારશાહીમાં ચણભણાટ શરૂ થઈ ગયો છે અને લોકો કહેવા લાગ્યા છે કે આઇએએસના હોદ્દા પર રહેલી વ્યક્તિ આવી રીતે ‘એક હાથ દે, એક હાથ લે’નું વલણ અપનાવે ત્યારે તેમાં ભ્રષ્ટાચારની ગંધ આવે છે. આવી સાવ ઉઘાડી રીતે ભ્રષ્ટાચાર ચાલી રહ્યો છે અને એ પણ એવી વ્યક્તિના શાસનમાં, જેમના પર નાગરિકો એ વાક્ય બદલ ગર્વ કરે છે કે ‘હું ખાતો નથી અને ખાવા દેતો નથી’!!!
આપણે હાલ વિચારક્રાંતિમાં જેની વાત કરી રહ્યા છીએ એ જ સ્થાપિત હિતો આ કેસમાં પણ એવી રીતે કામ કરી રહ્યાં છે કે નરેન્દ્ર મોદી પણ એમનું કંઈ બગાડી શકતા નથી. શક્ય છે કે એ બધાં ભેગા મળીને અંદરખાનેથી નરેન્દ્ર મોદીનું કંઈક બગાડી રહ્યાં હોય! આથી જ આપણે હાલમાં લખવું પડ્યું હતું કે ભારતમાંથી સ્થાપિત હિતોની બનેલી આઇએએસ સિસ્ટમને નાબૂદ કરવાનો સમય પાકી ગયો છે?
હાલમાં જ સરકારે નવી શિક્ષણ નીતિની અને સરકારી કંપનીઓ તથા બૅન્કોમાં નોકરી માટે કોમન એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ લેવાની જાહેરાત કરી છે. હવે સરકારી નોકરીની અંગ્રેજોના સમયથી ચાલતી આવેલી આ સનદી સેવાને પણ નવી શિક્ષણ નીતિ હેઠળ બરખાસ્ત કરી દેવી જોઈએ એવું કહેશું તો એમાં કંઈ ખોટું નહીં હોય. ‘જૅક ઑફ ઑલ, માસ્ટર ઑફ નન’ જેવી આઈએએસની પદવી મૂગા મોંએ સરકારનું કામ કરે એવા અધિકારીઓની ફોજ બનાવવા માટે અંગ્રેજોએ દાખલ કરી હતી, પણ હવે દેશમાં એ સિસ્ટમમાં સ્થાપિત હિતો ઘર કરી ગયાં હોવાનું જોવા મળી રહ્યું છે. રમેશ અભિષેક એનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે. તેઓ જ્યાં જાય ત્યાં બખડજંતર કરે છે. બિહાર કૅડરના આ અધિકારીએ બિહારમાં લાલુપ્રસાદ યાદવના કાળમાં ગોટાળા કર્યા હોવાનું અગાઉ બહાર આવી ચૂક્યું છે. પછીથી તેમણે ફોરવર્ડ માર્કેટ્સ કમિશન (એફએમસી)ના ચૅરમૅનપદે રહીને એનએસઈએલ કેસમાં કોમોડિટી બ્રોકરોને છાવરવાનું કામ કર્યું હોવાનો આક્ષેપ થયો અને ન્યાયતંત્રમાં પણ એમના નામની બૂમાબૂમ થઈ. હાલમાં જ આપણે જોયું કે સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશને એમની સામેના ભ્રષ્ટાચારના આરોપોને ગંભીર ગણાવીને આર્થિક બાબતોના મંત્રાલયને તેમાં તપાસ કરવાનું કહ્યું હતું.
પીગુરુસ ડોટ કોમના અહેવાલ (https://www.pgurus.com/after-abusing-power-by-granting-license-to-cyient-ltd-as-dpiit-secretary-retired-babu-ramesh-abhishek-joins-its-board/) અનુસાર રમેશ અભિષેક નિવૃત્તિ સમયે ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રી ઍન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ (ડીપીઆઇઆઇટી)માં સેક્રેટરી તરીકે કાર્યરત હતા. તેમણે એ હોદ્દા પર રહીને જ સીએન્ટ લિમિટેડની પેટા કંપની સીએન્ટ સોલ્યુશન્સ ઍન્ડ સીસ્ટમ્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ લાઇસન્સ આપ્યું હતું. સીએન્ટ લિમિટેડ કંપનીમાં ડિરેક્ટર બની ગયા બાદ હવે શક્ય છે કે તેમણે ડીપીઆઇઆઇટીમાં રહીને જેમને જેમને લાઇસન્સ આપ્યાં હશે એ બધી કંપનીઓમાં તેઓ ડિરેક્ટર બનીને પોતાના કાળા ધનને સફેદ કરવા લાગી જાય. તેમની સામે પીગુરુસ ડોટ કોમ વેબસાઇટે ચોખ્ખું લખ્યું હતું કે તેમની દીકરી વનીસાની કંપની થિંકિંગ લીગલ મારફતે તેમણે મોટાપાયે લાંચ લીધી હોવાનો આક્ષેપ છે.
વર્ષ 2016થી ડીપીઆઇઆઇટીના સેક્રેટરી તરીકે તેમણે મેક ઇન ઇન્ડિયા, સ્ટાર્ટ અપ ઇન્ડિયા અને ઈઝ ઑફ ડુઇંગ બિઝનેસ જેવી સરકારી યોજનાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનું હતું, પરંતુ એ મોરચે તેમણે કોઈ નક્કર કાર્ય કર્યું હોય એવું દેખાતું જ નથી. ઉલટાનું, ડીપીઆઇઆઇટીમાં સ્ટાર્ટ અપ તરીકે અરજી કરનારી કંપનીઓને થિંકિંગ લીગલ મારફતે અરજીઓ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવી હોવાનો પણ આક્ષેપ છે. રોથચાઇલ્ડ નામની કંપનીએ પણ 2 કરોડ રૂપિયાની ફી આપીને થિંકિંગ લીગલને કાનૂની સલાહકાર બનાવી હતી. આ રકમ ફીના નામે લેવાયેલી લાંચ નહીં તો બીજું શું છે એવી ચર્ચા ઉદ્યોગજગતમાં ચાલી રહી હોવા છતાં રમેશ અભિષેકનું એક રૂંવાડુંય ફરકતું નથી. જો કે, એમની પાસેથી રૂંવાડું ફરકવાની અપેક્ષા રાખવી એ જ ગાંડપણ છે. આ જ માણસે એફએમસીના ચૅરમૅનપદે રહીને 2013-14માં વકીલની પદવી ધરાવતી દીકરી વનીસાને સેબીમાં કામે રખાવી હતી, જેથી તેને નિયમનકારી બાબતોનો અનુભવ મળી જાય.
કહેવાય છે કે હાલમાં યુએસ-ઇન્ડિયા બિઝનેસ કાઉન્સિલના બોર્ડ ઑફ ડિરેક્ટર્સમાં પણ તેમની નિમણૂક થઈ. ડીપીઆઇઆઇટીના સેક્રેટરીપદે રહીને તેમણે અમેરિકન કંપનીઓને ભારતમાં રોકાણ કરવા માટે જે ‘સુવિધા’ કરી આપી તેના બદલામાં આ નિમણૂક થઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. ખરું પૂછો તો ઉક્ત કાઉન્સિલના ડિરેક્ટરપદે થયેલી નિમણૂકની બાબત વધારે ગંભીર કહેવાય એવી છે. તેનું કારણ એ છે કે કાઉન્સિલે અમેરિકાના એન્જલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ નેટવર્ક્સ સહિતની અનેક ટેક્નૉલૉજી કંપનીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરીને થિંકિંગ લીગલ પાસેથી ‘કાનૂની સલાહ’ લીધા બાદ જ ડીપીઆઇઆઇટી સમક્ષ અરજીઓ કરી હતી.
પીગુરુસ ડોટ કોમનો અહેવાલ કહે છે કે જો સરકાર રમેશ અભિષેકના બિઝનેસ નેટવર્કની ઊંડી તપાસ કરાવશે તો શક્ય છે કે તેઓ કોના મારફતે આટલું છડેચોક અને નિર્લજ્જપણે ‘એક હાથ દે, એક હાથ લે’નું કામ કરી રહ્યા છે.
સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશનમાં થયેલી ફરિયાદ મુજબ અતુલ વર્મા નામના એક સરકારી અધિકારીએ સીબીઆઇમાં અભિષેક વિરુદ્ધ ફરિયાદ નોંધાવી હતી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે અભિષેકે કોમોડિટી બ્રોકરોનો સાથ લઈને તેમની પાસેથી મોટી રકમ લીધી હતી, જે થિંકિંગ લીગલને અપાયેલી કાનૂની સલાહની ફી સ્વરૂપે હતી. સરકારી અમલદારોમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે કે આ માણસથી એક દિવસ પણ રૂપિયા કમાયા વગર ચાલતું નથી એવું લાગે છે.

——————–

લોકોને ન્યાય અપાવવા ભરતી થયેલા પોલીસો પોતે જ સ્થાપિત હિતોને લીધે ન્યાયથી વંચિત રહી ગયા છે

તસવીર સૌજન્યઃ સુધીર શેટ્ટી (ડીએનએ)

ગયા વખતના બ્લોગમાં આપણે જોયું કે ગુનેગારો, રાજકારણીઓ અને સરકારી અમલદારોની સાંઠગાંઠને લીધે દેશનું પોલીસ તંત્ર બેફામ બની ગયું છે. જો કે, પોલીસોની પોતાની સ્થિતિ પણ દયનીય હોય છે. નોંધનીય રીતે પોલીસ દળમાં 86 ટકા લોકો કોન્સ્ટેબલનો હોદ્દો ધરાવનારા હોય છે. એમને એકેય બઢતી મળતી નથી. હેડ કોન્સ્ટેબલ બનવા માટેની તક દરેકને મળતી નથી. પરિણામે, મોટાભાગના પોલીસો કોન્સ્ટેબલ તરીકે જ નિવૃત્ત થાય છે. પોલીસોના કામની અને રહેવાની બન્ને જગ્યાએની સ્થિતિ બદતર હોય છે. ઘણાં પોલીસ ક્વોર્ટર્સમાં પૂરતી સુવિધાઓ હોતી નથી. આ જ સ્થિતિ પોલીસ ચોકીઓની પણ હોય છે. વરસાદમાં પોલીસ ચોકીમાં પાણી ભરાતું હોવાથી માંડીને પીવાના શુદ્ધ પાણીની પોલીસ ચોકીમાં વ્યવસ્થા ન હોય ત્યાં સુધીની અનેક સમસ્યાઓનો પોલીસોએ સામનો કરવો પડે છે.

પોલીસ દળમાં કર્મચારીઓની કમી હોવાને કારણે ઘણી વખત એફઆઇઆરના સ્થાને ફક્ત એનસી નોંધી લેવામાં આવે છે. અભ્યાસમાં જણાઈ આવ્યું છે કે પોલીસે નોંધેલા 50 ટકા (બળાત્કારના કેસમાં લગભગ 80 ટકા) કેસમાં ગુનેગારો પુરાવાના અભાવે અથવા અધૂરી તપાસને કારણે નિર્દોષ છૂટી જાય છે. પોલીસ અને સરકારી વકીલો વચ્ચેના સમન્વયનો અભાવ પણ આના માટેનું એક કારણ છે. ગુનેગારો છટકી જવાને લીધે નાગરિકોનો પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર પરથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે.

ફરી પાછા પોલીસોની સ્થિતિ પર આવીએ. રાષ્ટ્રીય પોલીસ પંચે છેક 1979માં કહ્યું હતું કે નીચલા હોદ્દાના પોલીસોએ સપ્તાહના સાતેય દિવસ 10થી 16 કલાક કામ કરવું પડે છે. પૂરતા આરામ અને મનોરંજનના અભાવે પોલીસો હંમેશાં માનસિક તાણ હેઠળ રહે છે અને તેઓ તબિયતનું ધ્યાન રાખી શકતા નથી. તેની અસર એમના મનોબળ પર થાય છે. તેમના કામના તથા રહેવાના સ્થળની કમીઓ દૂર કરવા તરફ ધ્યાન આપવાની ખાસ આવશ્યકતા હોવાનું ઉક્ત પંચે નોંધ્યું હતું.

દેશમાં 2019માં તૈયાર કરવામાં આવેલા બીજા એક અહેવાલ મુજબ પોલીસે દરરોજ સરેરાશ 14 કલાક કામ કરવું પડે છે. પોલીસોની સંખ્યા મંજૂર થયેલા કર્મચારીગણના માત્ર 77 ટકા છે. એ અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે 20 રાજ્યોનાં 70 પોલીસ સ્ટેશનો પાસે વાયરલેસ વાન ન હતી, 214 પોલીસ સ્ટેશનો પાસે ફોન ન હતો તથા 24 પોલીસ સ્ટેશનોમાં વાયરલેસ પણ નહીં અને ફોન પણ નહીં એવી ‘કરુણ’ પરિસ્થિતિ હતી. ઉપરાંત, 240 પોલીસ સ્ટેશનો પાસે પોતાનું કોઈ વાહન ન હતું. 42 ટકા પોલીસોએ જણાવ્યા મુજબ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફોરેન્સિક ટેક્નૉલૉજી ઉપલબ્ધ ન હતી. પોલીસોના પરિવારોને પૂછવામાં આવ્યું તો પાંચમાંથી ત્રણ પરિવારોએ કહ્યું હતું કે તેમને ફાળવાયેલા સરકારી ક્વોર્ટર્સથી તેઓ સંતુષ્ટ નથી. 12 ટકા પોલીસોએ કહ્યું હતું કે પોલીસ સ્ટેશનમાં પીવાના પાણીની સુવિધા નથી અને 18 ટકાએ કહ્યું હતું કે શૌચાલયો સ્વચ્છ હોતાં નથી.

આવા પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં રહેવા છતાં પોલીસો મૂગા મોંએ પોતાનું કામ કર્યે રાખે છે. ઉલટાનું, એમણે હંમેશાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ગાળાગાળી અને દાદાગીરી સહન કરવી પડે છે. શિસ્તબદ્ધ દળ હોવાને કારણે તેઓ એ બધું સહન કર્યે રાખે છે. નીચલા સ્તરના પોલીસોએ કાયમ ઉપરના દબાણને વશ થઈને કામ કરવું પડે છે. કોઈ ગુનાની તપાસમાં પણ તેમણે ઉપરી અધિકારીઓના આદેશાનુસાર જ કામ કરવું પડે છે. એ ઉપરી અધિકારીઓ હંમેશાં ગૃહપ્રધાન કે મુખ્ય પ્રધાન કે બીજા કોઈ નેતાની મરજી મુજબ વર્તતા હોય એવું આ દેશનો સામાન્ય નાગરિક પણ જાણે છે.

વધુ કલાકો ઘરથી દૂર રહેવાને કારણે પોલીસોએ બહારના ખોરાક પર આધાર રાખવો પડે છે, જે દેખીતી વાત છે કે ઘર જેવો ન જ હોય. તેને લીધે પોલીસો ડાયાબિટીસ, હાઇ બ્લડ પ્રેસર, હૃદયરોગ, કૅન્સર, વગેરે જેવી બીમારીઓનો ભોગ બને છે. અઠવાડિયામાં એક રજા પણ મળે નહીં એ સ્થિતિ એમના સંપૂર્ણ સામાજિક જીવન પર પણ અસર કરે છે. ઘણી વાર તો કોન્સ્ટેબલોએ વરિષ્ઠ અધિકારીનાં ઘરનાં કામ પણ કરી આપવાં પડે છે. પોતાનાં બાળકો અને પત્ની માટે સમય ફાળવી નહીં શકનારા પોલીસોએ ઊપરીના ઘરનાં કામ કરવાં પડે ત્યારે તેમના મન પર શું વીતતી હશે એ સમજી શકાય એવી વાત છે.

પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં કામ કરતા હોવાને કારણે તેમનું વર્તન સામાન્ય મનુષ્યો કરતાં અલગ થઈ જાય છે. 2019ના સર્વેક્ષણમાં જણાઈ આવ્યું હતું કે 83 ટકા પોલીસોને ગુનેગારોની મારપીટ કરીને ગુનાની કબૂલાત કરાવવામાં કંઈ ખોટું લાગતું નથી. 37 ટકાનું કહેવું હતું કે નાના ગુનાઓમાં તેઓ પોતે જે સજા કરે છે એ જ કાનૂની ખટલા બાદ મળતી સજા કરતાં વધારે સારી હોય છે.

આવા આ પોલીસ દળે કોરોના વાઇરસના રોગચાળામાં અનેક નિષ્ઠાવાન કર્મચારીઓ ગુમાવ્યા છે.

પોલીસ દળ સ્વતંત્ર બુદ્ધિથી કામ કરી શકે એવી સ્થિતિ આ દેશમાં મુશ્કેલ લાગી રહી છે. તેનું કારણ સ્થાપિત હિતો છે. ગામ કે શહેરની સુરક્ષા કરવાને બદલે પોલીસોએ નેતાઓની સુરક્ષા સંભાળવી પડે છે. લાંચ આપીને કે લાગવગ લગાડીને પોલીસ દળમાં ભરતી થયેલા કર્મચારીની વાત જુદી છે, પણ જ્યારે કોઈ પ્રામાણિક કોન્સ્ટેબલે કે તેના ઉપરીએ ભ્રષ્ટ, ગુનાકીય ભૂતકાળ ધરાવતા નેતાની સલામતી સાચવવી પડે ત્યારે તેના મન પર શું વીતતી હશે એ વિચાર કરવા જેવી વાત છે.

પોતે જ ન્યાયથી વંચિત રહેતા હોય એવા પોલીસો અને ન્યાયતંત્ર પાસેથી ન્યાયની કે ત્વરિત ન્યાયની અપેક્ષા કેવી રીતે રાખી શકાય. આ બધું સ્થાપિત હિતોને લીધે થાય છે. અભ્યાસો તો ઘણા થઈ ગયા, પરંતુ તેમનો અમલ થતો નથી. પરિણામે, પોલીસ દળ અત્યારે દયનીય સ્થિતિમાં છે. તેઓ ક્યારેય માથું ઉંચકી શકે નહીં એવી સ્થિતિ સ્થાપિત હિતોએ સર્જેલી છે.

આવતા વખતે આપણે કોરોના રોગચાળામાં અનેક સારા-સારા ડૉક્ટરો ગુમાવનારા તબીબી વર્ગની સમસ્યા વિશે વાત કરીશું.

————————-